#: locale=en
## Action
### URL
WebFrame_A5C771CF_BC02_78DA_41B5_5A313A0F9262_mobile.url = https://www.google.com/maps/embed?pb=!1m18!1m12!1m3!1d12249.71236281642!2d106.37812972783502!3d21.15434505074841!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i1024!2i768!4f13.1!3m3!1m2!1s0x31357b7eeb395861%3A0xcfb4bd92b63f7b0f!2zQ2jDuWEgQ8O0biBTxqFu!5e1!3m2!1svi!2s!4v1674697822203!5m2!1svi!2s
WebFrame_A5C771CF_BC02_78DA_41B5_5A313A0F9262.url = https://www.google.com/maps/embed?pb=!1m18!1m12!1m3!1d4138.332084440433!2d106.12444801494014!3d21.47259398575968!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i1024!2i768!4f13.1!3m3!1m2!1s0x31353fbbd7a190a5%3A0x3d42f835978aa91!2zxJDhu4FuIHRo4budIEhvw6BuZyBIb2EgVGjDoW0!5e1!3m2!1svi!2s!4v1682320671014!5m2!1svi!2s
## Media
### 360 Video
### Audio
audiores_D85F99D3_BCEE_2426_41DD_AC012AC752BC.mp3Url = media/audio_4EA832F0_C05F_C652_41DB_DCE11F845539_en.mp3
audiores_D8A97C2C_BCEE_3C62_41BB_A771B79D404F.mp3Url = media/audio_93010621_BD92_EC62_41D1_2962896BFEA2_en.mp3
audiores_D8790771_BCEE_2CE2_41E0_56A9A8382052.mp3Url = media/audio_97C892FA_BDB2_25E7_41E4_2A11C052B3BA_en.mp3
audiores_AA06890E_BE04_EC97_41C4_8A7A5B4A950E.mp3Url = media/audio_A945A0E7_BE05_1D95_41D7_4E9A6A1C8C34_en.mp3
audiores_1A21A540_B3B7_E10F_41D2_BCC74DEF7EAD.mp3Url = media/audio_A9F2D787_B2D3_A111_41D0_F286E0390664_en.mp3
audiores_DAFCE8A7_BCF2_246D_41DC_B793C2AB6C87.mp3Url = media/audio_E08739C7_BCBE_242D_41E6_D3A5B08730F7_en.mp3
audiores_DBB3B903_BCED_E425_41D6_D109897ECB92.mp3Url = media/audio_E56F1A8C_BC9D_E422_41E3_767861F2C3DF_en.mp3
audiores_DB22BA23_BCEE_2465_41D0_A90BE9B188DA.mp3Url = media/audio_E85C40E2_BC9E_25E6_41DF_6B49B3FC6233_en.mp3
audiores_DB7FB112_BCED_E427_41DB_A8799E031CA4.mp3Url = media/audio_E861E2CD_BC9F_E43D_41E4_2BBDF88EAD74_en.mp3
audiores_D8F724B1_BCEE_2C62_41E2_3A7183BA5653.mp3Url = media/audio_E8646741_BC9D_EC25_41D1_24DD02A2B541_en.mp3
audiores_DB1E9DE2_BCED_DFE6_41D2_95B2F4A8C814.mp3Url = media/audio_E878A8E4_BC9E_25E3_41C3_AE25117DE9A3_en.mp3
audiores_DB0BDC87_BCED_DC2D_41D3_A72AA4A47041.mp3Url = media/audio_E882D4A1_BC9E_6C65_41BC_742E726B3906_en.mp3
audiores_D8E62328_BCEE_2463_41D5_D7B958D65621.mp3Url = media/audio_E88E4B59_BC92_6425_41DD_FB576AFADF60_en.mp3
audiores_D8B1BEA6_BCEE_3C6E_4198_8225B7B2D32C.mp3Url = media/audio_E895A591_BC92_2C25_41DE_568C1D219182_en.mp3
audiores_DBF22FDE_BCED_FBDF_41C1_E3DD53E088AC.mp3Url = media/audio_E896512E_BC93_E47F_41D6_F198CF1FB0FE_en.mp3
audiores_DBEAFD42_BCED_FC27_41E0_6D0AC663AE36.mp3Url = media/audio_E89893F1_BC92_2BE5_41D0_F2BBE7AC4D72_en.mp3
audiores_D8DF572E_BCEE_2C7F_41DA_2A431729B83B.mp3Url = media/audio_E8A6F5AF_BC9E_EC7E_41E5_A4B7C0DBF32D_en.mp3
audiores_DBAB5689_BCED_EC25_41DC_09E78B3398B4.mp3Url = media/audio_E8CE39D7_BC9E_642D_41C5_29F39EBFBB94_en.mp3
audiores_DB427426_BCED_EC6F_41A6_A033E24D7DB4.mp3Url = media/audio_E8D58C67_BC9E_3CED_41DB_E3005C2101F0_en.mp3
audiores_DA00B843_BCED_E425_41D3_48AF0AE19595.mp3Url = media/audio_E8E29F2D_BC96_5C7D_41BC_06ECC843A11E_en.mp3
audiores_DBD29320_BCED_E462_41CC_A9F9656692C4.mp3Url = media/audio_E8FFD4A4_BC92_2C63_41CA_2B0DFE7354D0_en.mp3
audiores_E2346A8D_BCF2_243D_41DD_144816F32532.mp3Url = media/audio_EA06E924_BCB6_2462_41E1_B72C5031EE8C_en.mp3
audiores_DAC95D39_BCF2_3C65_41D1_21A53C165E39.mp3Url = media/audio_EA22BE6D_BCBD_DCFD_41DB_5CC447326037_en.mp3
audiores_E3D8D5D3_BCF2_2C25_41BA_79E09BDCBE44.mp3Url = media/audio_EA378B68_BCB2_64E2_41B3_49A664A58FE8_en.mp3
audiores_E3E87343_BCF2_2425_41E6_9BB759ED5E38.mp3Url = media/audio_EA3A6592_BCB2_2C27_41E6_1107A06F3DA7_en.mp3
audiores_D5143143_BCF2_2425_41E0_819C5F96F02F.mp3Url = media/audio_EA701734_BCB2_2C62_41DA_AB6DFC7F57FD_en.mp3
audiores_DA326665_BCED_ECED_41E4_B6A6287FBD78.mp3Url = media/audio_EB06BAB9_BC96_E465_4190_AAE43CB43F4D_en.mp3
audiores_DA8015B2_BCF2_2C67_41E0_DA60B4C7778B.mp3Url = media/audio_EB1154D1_BCAE_EC22_41D4_DBB959AF14CB_en.mp3
audiores_DBC23170_BCED_E4E3_41DC_6122D7C0B241.mp3Url = media/audio_EB1EB8F6_BC92_65EE_41C8_92ACEFDC8D76_en.mp3
audiores_D53BEEFD_BCF2_3DE2_41DB_66AF14BCD827.mp3Url = media/audio_EB41E398_BCB2_E422_41C9_53308F52F2C5_en.mp3
audiores_DAD4FB37_BCF2_246D_41DC_DA904BC2AD06.mp3Url = media/audio_EB4285DB_BCBE_2C25_41BA_1B30B2C949FB_en.mp3
audiores_DA644B3E_BCED_E45E_41D9_5F20B1EAF276.mp3Url = media/audio_EB4ED1D1_BC96_2422_41DE_F14E41136E56_en.mp3
audiores_DAA382BD_BCF2_2462_41E5_7EC5F0CADE45.mp3Url = media/audio_EB51DBB6_BCAE_646F_41E5_559A91FCDE76_en.mp3
audiores_D895B198_BCEE_2422_41E5_3C5E3449A86B.mp3Url = media/audio_EB58C145_BC95_E42D_41E2_76AC35D541A7_en.mp3
audiores_D5361E72_BCF2_3CE7_41D4_48E8BFD123B2.mp3Url = media/audio_EB6309B0_BCB2_2463_41A3_01EF4133D0F0_en.mp3
audiores_D5316DF3_BCF2_3FE6_41DD_8D2FE51E169F.mp3Url = media/audio_EB698379_BCB2_64E5_41E3_E63FEBC3C834_en.mp3
audiores_D5250FD5_BCF2_3C2D_41BB_FC5125351641.mp3Url = media/audio_EB6E124D_BCB2_2422_41D2_D1F6AAFD5F24_en.mp3
audiores_DADF8C3B_BCF2_3C66_41E3_F73A05D8984A.mp3Url = media/audio_EB766FE8_BCBE_7BE2_41DF_A6CE6FC9BBB0_en.mp3
audiores_DB85BA63_BCED_E4E5_41DE_5C0C2DE3D996.mp3Url = media/audio_EB89F60E_BC92_6C3E_41DA_4FD2AE77BDCF_en.mp3
audiores_E3EF1410_BCF2_2C23_41E7_6889B9DD3FB8.mp3Url = media/audio_EB8B52F0_BCB2_E5E3_41E4_E5F8F318CEF3_en.mp3
audiores_DA57EFE3_BCED_DBE5_41E1_FCF5A83C6A82.mp3Url = media/audio_EB8E3367_BCAE_24ED_41E4_C45BFCC64A00_en.mp3
audiores_DA4C7DB7_BCED_DC6E_4155_1252304FD632.mp3Url = media/audio_EB8F614B_BC96_2426_41D2_25B53C7501A8_en.mp3
audiores_DA3FB514_BCED_EC23_41D2_5D3EF9AE9E84.mp3Url = media/audio_EBA008CA_BC96_2426_41B4_1368A3149369_en.mp3
audiores_E3D384E5_BCF2_2DED_41BA_206CD941A04A.mp3Url = media/audio_EBBB6E47_BCB2_DC2E_41CF_D3B17BF6F731_en.mp3
audiores_E3DE36C6_BCF2_2C2F_41DE_E7CB111031E7.mp3Url = media/audio_EBBCF840_BCB2_2424_41DE_CAD1720C08EA_en.mp3
audiores_E222DCE7_BCF2_5DED_41E2_3E463AC4FEC7.mp3Url = media/audio_EBC21484_BCB6_2C22_41E6_02E273FFF393_en.mp3
audiores_E3CC0930_BCF2_2462_41D3_7D35EA80F7D2.mp3Url = media/audio_EBC31E4F_BCB6_5C3D_41DF_485D74E50D38_en.mp3
audiores_E23CABF1_BCF2_5BE5_41AB_94AD0A90DC7F.mp3Url = media/audio_EBC64CD2_BCB6_FC27_41D3_924BADB479BC_en.mp3
audiores_E2274DA2_BCF2_5C67_41E2_2AD1134EDE84.mp3Url = media/audio_EBCC1D86_BCB6_5C2E_4190_B15B70B5596E_en.mp3
audiores_D52C7087_BCF2_242E_41B5_C2775C8A6ECC.mp3Url = media/audio_EBD176AC_BCB2_6C62_41E4_CC0F588A18FC_en.mp3
audiores_E3C457F7_BCF2_2BED_41C0_C5FBA5C47430.mp3Url = media/audio_EBDC0CE9_BCB5_DDE5_41C7_154999E6B867_en.mp3
### Audio Subtitles
### Image
imlevel_6FAC5D5F_5660_C13C_41CE_7BC019453B4E.url = media/zoomImage_6E9475DC_0064_780E_4163_BE19094CEA98_en_0_0.jpg
imlevel_6FABAD5F_5660_C13C_41C0_426B7419FD8E.url = media/zoomImage_6E9475DC_0064_780E_4163_BE19094CEA98_en_0_1.jpg
imlevel_6FAB9D5F_5660_C13C_41D0_5CEBEE902FD4.url = media/zoomImage_6E9475DC_0064_780E_4163_BE19094CEA98_en_0_2.jpg
imlevel_6FABFD5F_5660_C13C_41C1_39EA85E06910.url = media/zoomImage_6E9475DC_0064_780E_4163_BE19094CEA98_en_0_3.jpg
imlevel_6FABDD5F_5660_C13C_41C4_D8FC9E7A0632.url = media/zoomImage_6E9475DC_0064_780E_4163_BE19094CEA98_en_0_4.jpg
### Popup Image
### Title
photo_92695694_B37D_A336_41E5_642398F0EC5F.label = 1
photo_ADC2A8D1_B37D_AF0E_41B1_F4869F2746BD.label = 1
photo_92695694_B37D_A336_41E5_642398F0EC5F.label = 1
photo_ADC2A8D1_B37D_AF0E_41B1_F4869F2746BD.label = 1
photo_ADCDEA91_B372_6331_41D8_A0DF0CB40C20.label = 10
photo_ADCDEA91_B372_6331_41D8_A0DF0CB40C20.label = 10
photo_ADCD2C70_B372_670F_41D9_2F07B96EC5F6.label = 11
photo_ADCD2C70_B372_670F_41D9_2F07B96EC5F6.label = 11
photo_ADC37BA0_B37D_E10F_41C5_0DC282C47526.label = 2
photo_ADC30D78_B37D_E1FF_41E3_93693B3A50BA.label = 2
photo_ADC30D78_B37D_E1FF_41E3_93693B3A50BA.label = 2
photo_ADC37BA0_B37D_E10F_41C5_0DC282C47526.label = 2
photo_38B76E38_2CE3_CC8C_41B8_BB9D2C08CB02.label = 296201092929 (1)
photo_38B76E38_2CE3_CC8C_41B8_BB9D2C08CB02.label = 296201092929 (1)
photo_ADC34544_B37D_A117_41E0_AB929B182648.label = 2a
photo_ADC34544_B37D_A117_41E0_AB929B182648.label = 2a
photo_ADCCF07D_B372_7FF6_41C9_F4091AFDF504.label = 3
photo_ADCCF07D_B372_7FF6_41C9_F4091AFDF504.label = 3
photo_ADCCA246_B372_6313_41C2_345CAD85525D.label = 3
photo_ADCCA246_B372_6313_41C2_345CAD85525D.label = 3
photo_ADCD30A7_B372_BF11_41D7_250767E71CA1.label = 4
photo_ADCD30A7_B372_BF11_41D7_250767E71CA1.label = 4
photo_ADCCE270_B372_A30F_41BE_3903E2D1B38A.label = 5
photo_ADCCE270_B372_A30F_41BE_3903E2D1B38A.label = 5
photo_ADCCC605_B372_A311_41E1_8FFF91EF49DD.label = 6
photo_ADCD243F_B372_A771_41E5_F5273B27579E.label = 6
photo_ADCCC605_B372_A311_41E1_8FFF91EF49DD.label = 6
photo_ADCD243F_B372_A771_41E5_F5273B27579E.label = 6
photo_ADCD7FAC_B372_E117_41D5_E5EAA7A713B5.label = 7
photo_ADCD7FAC_B372_E117_41D5_E5EAA7A713B5.label = 7
photo_ADCD716B_B372_E111_41E0_BF9867FFA47D.label = 8
photo_ADCD716B_B372_E111_41E0_BF9867FFA47D.label = 8
photo_ADCD03A2_B372_E112_41D6_D601BFD36F00.label = 8
photo_ADCD03A2_B372_E112_41D6_D601BFD36F00.label = 8
photo_ADCD264B_B372_A312_41D5_0A64A588B101.label = 9
photo_ADCDF805_B372_AF11_41C3_7C9A56C81C74.label = 9
photo_ADCDF805_B372_AF11_41C3_7C9A56C81C74.label = 9
photo_ADCD264B_B372_A312_41D5_0A64A588B101.label = 9
album_AE8CE0FE_B2F2_A0F3_41B0_F333C5DBB02C_6.label = BT208595
album_AE8CE0FE_B2F2_A0F3_41B0_F333C5DBB02C_7.label = BT208598
album_AE8CE0FE_B2F2_A0F3_41B0_F333C5DBB02C_8.label = BT208606
album_AE8CE0FE_B2F2_A0F3_41B0_F333C5DBB02C_9.label = BT208635
model_8CBC9311_BDBE_6422_41C6_F8A6826B2DD7.label = Bia
model_8DC315F0_BDBE_2FE2_41A3_4ACD469C6C68.label = Bia Sùng Nham Tự
model_977E5440_B355_E70F_41D5_D62553A3F8DA.label = Bình gốm
model_A236B921_B658_72FF_41B0_10D1DCD375B0.label = Chân đèn
model_A398043A_B658_12CD_41E5_837AB226FE7B.label = Chân đèn (2)
panorama_C0E92593_D64B_BBED_41E8_AF3937C3D0EE.label = Chùa Dĩnh Thép - nội
panorama_CF260694_D644_B9EB_41E3_707B2107A109.label = Chùa Dĩnh Thép - sân
panorama_A9CD0ADB_BC96_2425_41DA_132CD483E415.label = Chùa Hả
panorama_C0BFE660_D6CD_992B_41A9_A0D9EF065F3A.label = Chùa Hả - cổng
panorama_CF4EDC92_D6CC_89EF_41D7_01CEB29BE493.label = Chùa Hả - mẫu
panorama_C0B9E2E2_D6CF_F92F_41E3_F802F79543C9.label = Chùa Hả - nội
panorama_CF562622_D6CC_792F_41E9_26007C6A55AA.label = Chùa Hả - nội
panorama_CF48E6D7_D6CC_9915_41B9_452A16648C37.label = Chùa Hả - sân
panorama_CF2914F7_D6C5_9915_41E7_07FF92C153BA.label = Chùa Kem
panorama_84839C9F_B231_0477_41DD_B8397CA0D1DB.label = Chùa Kem
panorama_CF2134DB_D6DB_B91D_41CA_8426A21C782F.label = Chùa Kem - ban đức ông
panorama_CF4BC535_D6C7_BB15_41AA_B56F995E1B41.label = Chùa Kem - cổng
panorama_CF4D9ADE_D6C4_8917_41E2_7E5874D563ED.label = Chùa Kem - cổng
panorama_CD3E1AF3_D6DB_892D_41C7_9072CFD5BBBA.label = Chùa Kem - nhà mẫu
panorama_CF41281C_D6DC_891B_41DB_66FF4A197F5E.label = Chùa Kem - nhà tổ
panorama_CF4A12EA_D6DC_B93E_41E0_898266388226.label = Chùa Kem - sân
panorama_CF551688_D6C4_F9FB_41BF_02EBD21465EF.label = Chùa Kem - tam bảo
panorama_CF41EFD6_D6DB_8717_41B7_D3D62D3B58E7.label = Chùa Kem - tam bảo nội
panorama_CF57CBEB_D6C5_8F3D_41E6_22F20D40925D.label = Chùa Kem - trước
panorama_846C4364_B231_3CC9_41B7_89034545CC4E.label = Chùa Lèo
panorama_C0DF15D9_D6BF_BB1D_41EA_C3BA7EC103A6.label = Chùa Lèo - cổng
panorama_C0D7D39B_D6BD_FF1E_41E2_2230D3807AA5.label = Chùa Lèo - phải
panorama_C0DEB94F_D6BC_8B75_41E9_826A48BF35FB.label = Chùa Lèo - sân
panorama_C0E4EC2D_D6BF_8935_41E5_A6CF306B8354.label = Chùa Lèo - sân
panorama_C0D258AD_D6BC_8935_41D0_203323C6C2BC.label = Chùa Lèo - trong
panorama_84968A21_B233_0C4B_41DA_15040AA15832.label = Chùa Nguyệt Hồ
panorama_E561BD17_BD76_7C2E_41D4_85D4C035ED9C.label = Chùa Phố
panorama_CF4B7534_D6CC_BB2B_41E3_506CBC0197EC.label = Chùa Phố - chùa
panorama_CF7F9104_D6FC_78EB_41D7_E1430AC25F3B.label = Chùa Phố - cổng
panorama_CF741B6D_D6CB_8F35_41D3_069A20757258.label = Chùa Phố - cổng
panorama_CF461460_D6CD_F92B_41D2_EFAEED184AD1.label = Chùa Phố - phải
panorama_CF7688E4_D6CB_892B_41E9_B1FFB46C4798.label = Chùa Phố - sân
panorama_CF556373_D6CC_9F2D_41DA_34EB73B94AFB.label = Chùa Phố - sân phải
panorama_BD5A7D23_B14E_6111_41CC_57A628E31DD4.label = Chùa Thông
panorama_CF44AF98_D6C4_871A_41DD_F31F724054A1.label = Chùa Trũng - sân
panorama_892EDA84_AD94_066A_41DE_F4F31A0C7E46.label = Chùa Trũng - tam bảo
panorama_CF53ABA2_D6CB_8F2F_41DE_F327750E5A13.label = Chùa Vồng - nội
panorama_C0AA1BD3_D6C4_8F6D_41E2_BFAE45957D4E.label = Chùa Vồng - sân
panorama_CF22F8BF_D6CB_8915_41D7_15ED8C385198.label = Chùa nguyệt hồ - cung mẫu
panorama_CF40D849_D6CD_897D_41DD_E9D80D8A98BF.label = Chùa nguyệt hồ - sân
panorama_CF451D1E_D6CD_8B17_41DA_C3BDAA5312B6.label = Chùa nguyệt hồ - sân trái
panorama_CF4BF9EE_D6CC_8B37_41E9_3B16AEC27260.label = Chùa nguyệt hồ - tam bảo
panorama_CF515AC6_D6CC_8977_41E7_DC0A002D1C86.label = Chùa nguyệt hồ - tam bảo nội
panorama_CF2BFB07_D6CB_88F5_41CB_97B0F3A8C396.label = Chùa nguyệt hồ - thờ thần hoàng
panorama_C0C850F1_D645_F92D_41E3_8C046E72046F.label = Chùa thông - cổng chào
panorama_C0ED0EA4_D647_892A_41DA_263DC6BC2957.label = Chùa thông - phải
panorama_C0F57A7F_D644_8915_41E0_852D97FA9731.label = Chùa thông - sân
panorama_C0E48506_D644_78F7_41C1_E81BC2831C7B.label = Chùa thông - trong
panorama_C0E7E100_D644_78EB_41C2_7D5AB3733DB4.label = Chùa thông - đường vào
model_8DA385A3_BDBF_EC65_41DF_E5882C08181A.label = Cây hương đá
photo_38919C71_2CE0_CC9C_41B1_C3B64E3BE4B7.label = DSC06338-HDR
photo_38919C71_2CE0_CC9C_41B1_C3B64E3BE4B7.label = DSC06338-HDR
photo_3F8BB1BF_2CE0_D785_41C1_66F0AF4D6B30.label = DSC06341-HDR
photo_3F8BB1BF_2CE0_D785_41C1_66F0AF4D6B30.label = DSC06341-HDR
photo_3F8A165B_2CE0_DC8D_41A6_400829E403AD.label = DSC06344-HDR
photo_3F8A165B_2CE0_DC8D_41A6_400829E403AD.label = DSC06344-HDR
photo_3F8BEB7E_2CE0_D487_41A9_9DAC39F0C02F.label = DSC06347-HDR
photo_3F8BEB7E_2CE0_D487_41A9_9DAC39F0C02F.label = DSC06347-HDR
photo_3F8A1010_2CE1_349B_41B5_53318A836A9F.label = DSC06353-HDR
photo_3F8A1010_2CE1_349B_41B5_53318A836A9F.label = DSC06353-HDR
photo_3F8A5428_2CE1_3C8B_41C4_CCA81DB1B4D6.label = DSC06360-HDR
photo_3F8A5428_2CE1_3C8B_41C4_CCA81DB1B4D6.label = DSC06360-HDR
photo_3F8A29F7_2CE1_3785_41B3_09C07F50AFFB.label = DSC06366-HDR
photo_3F8A29F7_2CE1_3785_41B3_09C07F50AFFB.label = DSC06366-HDR
photo_3F8A6E37_2CE1_4C85_41AF_C254D3581DD1.label = DSC06372-HDR
photo_3F8A6E37_2CE1_4C85_41AF_C254D3581DD1.label = DSC06372-HDR
photo_3F8A72F4_2CE1_559B_41AA_DC331F19DD33.label = DSC06378-HDR
photo_3F8A72F4_2CE1_559B_41AA_DC331F19DD33.label = DSC06378-HDR
photo_3F8A8614_2CE1_5C9B_41B9_F21F97092DB4.label = DSC06384-HDR
photo_3F8A8614_2CE1_5C9B_41B9_F21F97092DB4.label = DSC06384-HDR
photo_3F8A6BCF_2CE1_4B85_41AF_815EE691DDFD.label = DSC06389-HDR
photo_3F8A6BCF_2CE1_4B85_41AF_815EE691DDFD.label = DSC06389-HDR
photo_3F8A910B_2CE1_748D_41B3_ACB38F70FBE3.label = DSC06390-HDR
photo_3F8A910B_2CE1_748D_41B3_ACB38F70FBE3.label = DSC06390-HDR
photo_3F8AB649_2CE1_7C8D_418C_CE811AB7B8C3.label = DSC06397-HDR
photo_3F8AB649_2CE1_7C8D_418C_CE811AB7B8C3.label = DSC06397-HDR
photo_3F8AFAA3_2CE1_75BD_41BE_7F9F8571DFA4.label = DSC06400-HDR
photo_3F8AFAA3_2CE1_75BD_41BE_7F9F8571DFA4.label = DSC06400-HDR
photo_3F8AFD39_2CE1_4C8D_41C4_E86662F67961.label = DSC06409-HDR
photo_3F8AFD39_2CE1_4C8D_41C4_E86662F67961.label = DSC06409-HDR
photo_3F8AC347_2CE1_5485_41BA_5C2061925339.label = DSC06412-HDR
photo_3F8AC347_2CE1_5485_41BA_5C2061925339.label = DSC06412-HDR
photo_3F8AD7F1_2CE1_5B9D_41C2_34D4600EFBF5.label = DSC06418-HDR
photo_3F8AD7F1_2CE1_5B9D_41C2_34D4600EFBF5.label = DSC06418-HDR
photo_3F891AB0_2CE1_559B_41C1_E9264543046C.label = DSC06424-HDR
photo_3F891AB0_2CE1_559B_41C1_E9264543046C.label = DSC06424-HDR
photo_3F8ACD6E_2CE1_4C87_41AA_24014A7E177C.label = DSC06430-HDR
photo_3F8ACD6E_2CE1_4C87_41AA_24014A7E177C.label = DSC06430-HDR
photo_3F8970FB_2CE1_358D_41C5_840C32D48D6A.label = DSC06433-HDR
photo_3F8970FB_2CE1_358D_41C5_840C32D48D6A.label = DSC06433-HDR
photo_3F890689_2CE1_3D8D_41BF_8B7E1A20A545.label = DSC06439-HDR
photo_3F890689_2CE1_3D8D_41BF_8B7E1A20A545.label = DSC06439-HDR
photo_3F893B41_2CE1_34FD_41C4_DB309B30FB83.label = DSC06442-HDR
photo_3F893B41_2CE1_34FD_41C4_DB309B30FB83.label = DSC06442-HDR
photo_3F892FFC_2CE1_CB8B_41BB_C8859D939785.label = DSC06448-HDR
photo_3F892FFC_2CE1_CB8B_41BB_C8859D939785.label = DSC06448-HDR
photo_3F89C4B9_2CE1_DD8D_41C4_449BDE074FEB.label = DSC06451-HDR
photo_3F89C4B9_2CE1_DD8D_41C4_449BDE074FEB.label = DSC06451-HDR
photo_3F89274F_2CE1_DC85_41B6_B6E92BFADD32.label = DSC06457-HDR
photo_3F89274F_2CE1_DC85_41B6_B6E92BFADD32.label = DSC06457-HDR
photo_3F89E9DA_2CE1_D78F_41C2_3BDB426AE486.label = DSC06460-HDR
photo_3F89E9DA_2CE1_D78F_41C2_3BDB426AE486.label = DSC06460-HDR
photo_3F89FF6E_2CE1_CC87_41C0_986051EC29AC.label = DSC06465-HDR
photo_3F89FF6E_2CE1_CC87_41C0_986051EC29AC.label = DSC06465-HDR
photo_3F89B46B_2CE1_FC8D_41B3_F5C0BA4B15C1.label = DSC06469-HDR
photo_3F89B46B_2CE1_FC8D_41B3_F5C0BA4B15C1.label = DSC06469-HDR
photo_3F89A923_2CE1_F4BD_41B7_058639C33A11.label = DSC06475-HDR
photo_3F89A923_2CE1_F4BD_41B7_058639C33A11.label = DSC06475-HDR
photo_38E763ED_2CE0_DB85_4173_CB9B8EFB1620.label = DSC06478-HDR
photo_38E763ED_2CE0_DB85_4173_CB9B8EFB1620.label = DSC06478-HDR
photo_3FF338D1_2CE0_D59D_41A1_954A8D9BBBED.label = DSC06481-HDR
photo_3FF338D1_2CE0_D59D_41A1_954A8D9BBBED.label = DSC06481-HDR
photo_3FF10C2C_2CE0_CC8B_419E_BC612EB7569E.label = DSC06484-HDR
photo_3FF10C2C_2CE0_CC8B_419E_BC612EB7569E.label = DSC06484-HDR
photo_3F899BAC_2CE1_CB8B_41B3_6C644C2B7BC2.label = DSC06487-HDR
photo_3F899BAC_2CE1_CB8B_41B3_6C644C2B7BC2.label = DSC06487-HDR
photo_3F89A048_2CE1_D48B_41B3_17A0701D129B.label = DSC06490-HDR
photo_3F89A048_2CE1_D48B_41B3_17A0701D129B.label = DSC06490-HDR
photo_3F88451E_2CE1_DC87_41BD_430F48AF451F.label = DSC06493-HDR
photo_3F88451E_2CE1_DC87_41BD_430F48AF451F.label = DSC06493-HDR
photo_3FF34058_2CE3_348B_41C0_9BFFE556E657.label = DSC06496-HDR
photo_3FF34058_2CE3_348B_41C0_9BFFE556E657.label = DSC06496-HDR
photo_3FF31455_2CE3_3C85_41AE_FACA381F7597.label = DSC06501-HDR
photo_3FF31455_2CE3_3C85_41AE_FACA381F7597.label = DSC06501-HDR
model_CE46B331_B3F5_E171_41AF_B77CC183E2FD.label = Khuyển Nghê
model_97717DAE_B355_A113_41D2_0F1B79D8FDFA.label = Kiếm lệnh
model_CE1B0DC1_B3F5_A10E_41DD_D87A6117BC16.label = Long Nghê
model_977A7F98_B356_E13E_41D7_6C2C01D5B9B4.label = Lư hương (1)
model_60347D3D_C3E2_C3D2_41DE_AEB0128F556C.label = Lư hương (2)
model_976C4657_B357_E331_41D1_0554679345F4.label = Lư hương (3)
video_36D684D0_2CE1_3D9B_41A3_3912B60C05E6.label = Lễ Tế Thần nhân dịp kỷ niệm 139 năm cuộc khởi nghĩa Yên Thế
album_A382CCEB_B2CF_A712_41E4_26C19FEF95E5.label = Lịch sử
panorama_CF4C88DB_D6CC_891D_41BD_4354A8EA6942.label = Nghè Vồng - nội
panorama_C0B0ECC4_D6CD_896B_41EA_04E029778F9E.label = Nghè Vồng - nội
panorama_C0AE7DE4_D6CC_8B2B_41C0_4368BEB7A9F1.label = Nghè Vồng - sân
model_97710E55_B356_6331_41E3_5F14E564CA6A.label = Ngọn giáo
panorama_C0D6472C_D64B_873B_41E2_078A91BB2534.label = Nhà Mẫu
panorama_C0E168E3_D64C_892D_41E2_A98DC1E423DC.label = Nhà Mẫu - bên trong
panorama_C0F3852F_D645_9B35_41D3_6021EE5C95E5.label = Nhà trưng bày - chủ đề 1
panorama_C0F4D1BC_D644_FB1B_41DF_A42070E2A8FA.label = Nhà trưng bày - chủ đề 2
panorama_BF5461EC_B152_6117_41E4_FEE659942EBB.label = Nhà trưng bày - chủ đề 3
panorama_C0E9238E_D647_9FF7_41E1_FBA0201AA4CF.label = Nhà trưng bày - chủ đề 4
panorama_C0E2BA6D_D645_893A_418B_E04589F5EC6F.label = Nhà trưng bày - cầu thang
panorama_C0E5F994_D644_8BEB_41E4_C810923ACA4D.label = Nhà trưng bày - cầu thang
panorama_CF52895F_D64B_8B15_41E9_E1115D0B8BF4.label = Nhà trưng bày - sân
panorama_CF4CD160_D644_7B2B_41E0_A12FE0343206.label = Nhà trưng bày - tượng
panorama_CF058265_D6C4_F935_41B4_5C74F79AE019.label = Nơi Hoàng Hoa Thám sống thời trẻ
model_9760D6C7_B356_E311_41E2_29EAFA46F3D1.label = Nồi
panorama_CF4B4BDC_D6C5_8F1B_41DE_8A2ABD8E8D68.label = Phần mộ người thân Đề Thám
video_90749E9B_B372_6331_41E4_28E37592087C.label = Phỏng vấn Ban Quản Lý di tích
panorama_C0F2EFD4_D644_876B_41EA_21620760B18D.label = Quảng trường Hoàng Hoa Thám
model_CED8D071_B3F6_5FF1_41DA_FE2DB92E381C.label = Rồng
model_976F6F8C_B356_A116_41A9_FBFC94AC7514.label = Rồng gốm
album_AE8CE0FE_B2F2_A0F3_41B0_F333C5DBB02C.label = Tư liệu
model_9FDDFCC4_B668_1345_41CA_3DBC7F741AFB.label = Tượng Hoàng Hoa Thám
panorama_84A10FB4_B237_044A_41E1_26FA75C192AB.label = Tổng quan Yên Thế
panorama_A9CDF9C6_BC96_242E_41B3_DC6B6395CCA3.label = Tổng quan Yên Thế
panorama_49D5CA9B_C061_46D6_41E5_B88A536E4882.label = Tổng quan Yên Thế
media_A67CE02A_B2D6_DF13_41BD_5183C6C1F8CD.label = Video 360 - Hùm Thiêng Yên Thế
album_A3AC6E48_B2B2_A31F_41E5_CD073DF60132.label = Văn Hóa - Đời Sống
photo_3FC36FEF_2CE3_CB85_41C4_C55C9C87E6C8.label = dt_15220141154_2
photo_3FC36FEF_2CE3_CB85_41C4_C55C9C87E6C8.label = dt_15220141154_2
photo_3FC29125_2CE3_D485_41B7_303A36E04DA4.label = z4273482337919_195512637a5a09ba64eb27a070d242f3
photo_3FC29125_2CE3_D485_41B7_303A36E04DA4.label = z4273482337919_195512637a5a09ba64eb27a070d242f3
photo_3FC2E2EC_2CE3_D58B_41C4_9FB22E2130F3.label = z4273482362186_50fe4b878065013c9e32985c8f8082cb
photo_3FC2E2EC_2CE3_D58B_41C4_9FB22E2130F3.label = z4273482362186_50fe4b878065013c9e32985c8f8082cb
photo_3FC2B4C1_2CE3_DDFD_41B9_7715185EFD32.label = z4273483695275_7a3d9549322ad6f526289aec7db7c5b4
photo_3FC2B4C1_2CE3_DDFD_41B9_7715185EFD32.label = z4273483695275_7a3d9549322ad6f526289aec7db7c5b4
panorama_CF6BE21C_D6C7_991B_41C4_A748F4A0B2B4.label = Điếm Trũng - nội
panorama_C0A8E452_D6C7_B96F_41DC_BC5A4BB1BEFA.label = Điếm Trũng - sân
panorama_8482BE60_B231_04C9_41D0_507AEBA7F42E.label = Đình Cao Thượng
panorama_C0B652C2_D6C5_B96F_41D6_67375B7532CA.label = Đình Cao Thượng - cổng
panorama_CF46666E_D6C4_F937_41E8_603816F26522.label = Đình Cao Thượng - nội
panorama_CF44D346_D6C5_BF77_41E9_B153BDE017F0.label = Đình Cao Thượng - sân
panorama_846A6999_B231_0C7A_41A1_338892FE20A1.label = Đình Dĩnh Thép
panorama_C0EF85B8_D644_9B1B_41D4_2ED556BB6819.label = Đình Dĩnh Thép - cổng
panorama_CEC8191A_D65F_8B1F_41B9_737F57A07BEF.label = Đình Dĩnh Thép - sân
panorama_C0DDA993_D65C_8BED_41DF_79BB9A75935E.label = Đình Dĩnh Thép - đền
panorama_84964012_B231_7C4E_41DB_88876EFC81E2.label = Đình Dương Lâm
panorama_CF449C3D_D6C4_8915_41DD_F14725649981.label = Đình Dương Lâm - nội
panorama_CC34843F_D6C4_9915_41D8_1A5875AD457F.label = Đình Dương Lâm - sân
panorama_84822A70_B231_0CC9_41E5_673C03C480E0.label = Đình Hả
panorama_BE267A47_B1D2_6311_41E4_85BA36A40C10.label = Đình Hả
panorama_C0A0F18E_D6CC_9BF7_41E1_72644BF1FF30.label = Đình Hả - nội
panorama_849E2D16_B233_0449_41D7_0FA3488BFC75.label = Đình Nguyệt Hồ
panorama_849D8657_B233_04F5_41D2_BF61E1B848EF.label = Đình Nội
panorama_C0B39570_D6C4_7B2B_41A2_26622F33EAB4.label = Đình Nội - hậu cung
panorama_CF4E7710_D6C7_F8EB_41DE_A56728F08C06.label = Đình Nội - nội
panorama_C0BEC36F_D6C4_7F35_41D2_F7D56DDB2C08.label = Đình Nội - sân
panorama_8B1BD3EF_B231_03D6_41DD_DBFA4E69B399.label = Đình Vồng
panorama_C0B2BEC0_D6C4_896B_41B4_2958AA952714.label = Đình Vồng - nội
panorama_CF0B06D9_D6C5_B91D_41E9_424C19A75F6B.label = Đình Vồng - sân
panorama_CF4D8F41_D6C4_876A_41CB_41B762DCC62B.label = Đình nguyệt hồ - sân
panorama_CF572255_D6C5_9915_41E1_539E28DA0C82.label = Đình nguyệt hồ - tiền đường
panorama_84820D02_B231_0449_41E4_41B711CA74D6.label = Đình Đông
panorama_C0CBF97C_D6BC_8B1B_41E7_C068E2651E24.label = Đình Đông - cổng
panorama_C0D71BD3_D6BC_8F6D_41D2_51259C320266.label = Đình Đông - cổng
panorama_C0D08CBE_D6BB_8917_41A6_D047AD0360C7.label = Đình Đông - nội
panorama_C0B268E3_D6C4_892D_41DC_A419F8A1FDE3.label = Đình Đông - phải
panorama_C0CD65E6_D6BB_BB37_41B2_959FA6F77E67.label = Đình Đông - sân
panorama_8478D66C_B231_04D9_41E1_4E409A9A0466.label = Đình, Chùa, Nghè Trũng
panorama_84881402_B233_044E_41DB_CC8AD665B775.label = Đền Cầu Khoai
panorama_C0E3F0FE_D644_9917_41D6_41437288A30E.label = Đền Cầu Khoai - ban công đồng
panorama_C0DD027C_D644_991B_41D8_7A500396C8CE.label = Đền Cầu Khoai - cung ông hoàng
panorama_C0F4CB2B_D64D_8F3D_41E2_8530AF0DF6FD.label = Đền Cầu Khoai - cổng
panorama_C0ED95C2_D64D_BB6F_41BF_A6F10B8228E2.label = Đền Cầu Khoai - sân
panorama_C0F6959E_D64C_BB17_41D8_6758E489BB11.label = Đền Cầu Khoai - đền
panorama_C0FC12E3_D64C_B92D_41EA_622A9D80CE41.label = Đền Cầu Khoai - đền chính
panorama_CF4791EC_D6C4_9B3B_41A9_66A7F0ACE94F.label = Đền Gốc Dẻ - hậu cung
panorama_CF10C9EE_D6FC_8B37_41DF_8FC1950083B4.label = Đền Gốc Dẻ - mẫu
panorama_CF4BDE34_D6C5_892B_41E9_7C9EC64DCF30.label = Đền Gốc Dẻ - sân
panorama_CF441C25_D6FB_8935_41D9_9FEBE9C73BAA.label = Đền Gốc Dẻ - trái đền
panorama_CF700E04_D6C4_88EB_41E7_1FDC396B1662.label = Đền Gốc Dẻ - đền
panorama_CF523941_D6C4_8B6D_41D6_BD0F1971E60B.label = Đền Gốc Khế - cổng
panorama_CF7B901A_D6C5_B91F_41DD_8F255567D5EA.label = Đền Gốc Khế - đền
panorama_848C4FF3_B233_03CE_41DE_348D873D84DC.label = Đền Nguyệt Hồ
panorama_C09636ED_D644_9935_41E7_C835975214FE.label = Đền Thề - sân
panorama_C08CE652_D647_996F_41B5_99B0D8591D7E.label = Đền Thề - trong
panorama_CF4A7368_D6C4_BF3B_41DF_3D0D381BEF2F.label = Đền Trũng
panorama_CF4A9DF4_D6C4_8B2B_4175_A388D080228D.label = Đền Trũng - bên trong
panorama_C9BB0332_D6CC_9F2F_41D4_227A21C1A8AA.label = Đền Vua Bà
panorama_C0BB8DD7_D6CC_8B15_41CB_82BF59781ABC.label = Đền Vồng - nội
panorama_C0B8FA62_D6CB_892F_41E9_8BD3C608608B.label = Đền Vồng - sân
panorama_BF7E0A8D_B1B2_A311_4183_798F1F0DB9B9.label = Đền nguyệt hồ - bên phải
panorama_BF7E127A_B1B2_A3F3_41D4_284BAA5FBC54.label = Đền nguyệt hồ - bên trái
panorama_CF7C753C_D6CC_9B1B_41DE_6DE2961755E1.label = Đền nguyệt hồ - cung thờ chầu
panorama_BF7E2B15_B1B2_6131_41C4_B47040A6AA82.label = Đền nguyệt hồ - lối vào
panorama_CF1350DA_D6CC_991F_41C2_BE603E240BEC.label = Đền nguyệt hồ - sân
panorama_CF347AA6_D6CF_8937_41E8_F0E00DE59773.label = Đền nguyệt hồ - tam bảo
panorama_CC68AEFF_D6C5_8914_41C7_AD7EB9921C33.label = Đền nguyệt hồ - tiền tế
panorama_9000C0B9_B2D7_3DBB_41BE_89EBC337CC0E.label = Đền thề
panorama_CF299342_D6C7_BF6F_41D8_9EB837999F45.label = Đền Đề Nắm - hậu cung
panorama_CF4B531D_D6C4_9F15_41BD_F03A9DAB2FDE.label = Đền Đề Nắm - sân
panorama_CF568045_D6C4_B975_41E6_2987DB390674.label = Đền Đề Nắm - tiền tế
panorama_CF75F17E_D6FC_9B17_41E1_2278C4C00ED5.label = Đồi Phủ
panorama_847F1021_B231_7C4B_41E1_EC6B843707D8.label = Đồn Hom
panorama_84769871_B231_0CCB_41E0_B50B483AA63B.label = Đồn Hom
panorama_C0C1B231_D644_992D_41DF_6E6850DC7C08.label = Đồn Hố Chuối
panorama_84D71B1A_B231_0C79_418B_8CCEC31E8432.label = Đồn Hố Chuối
panorama_8B0AAD4A_B237_04D9_41D2_D818768155CF.label = Đồn Phồn Xương
panorama_C0E0F438_D644_791B_41D7_E8A77F1C495E.label = Đồn Phồn Xương - cổng
panorama_C0807C41_D644_896D_41D5_D887EBA6104A.label = Đồn Phồn Xương - lối vào
panorama_C0BF1CDB_D645_891D_41DD_571A21CE30F6.label = Đồn Phồn Xương - đền
panorama_C09337E1_D645_872D_41CA_82CDA374F8DF.label = Đồn Phồn Xương - đồn
panorama_8481AEDB_B231_05FE_41E4_BA1CDD410F3E.label = Động Thiên Thai
panorama_CA0D6B4C_D6BD_8F7B_41A2_594F232EA13C.label = Động Thiên Thai - lối lên
panorama_C0D7D4C8_D6BD_997B_4174_877BD2032DE8.label = Động Thiên Thai - nhà mẫu
panorama_C0E2406A_D6BC_993F_41E7_CC1DBCCF129C.label = Động Thiên Thai - nhà mẫu
panorama_C0DFA6D7_D6BC_B915_41DC_5B93356F1699.label = Động Thiên Thai - nhà mẫu
panorama_C0E8A345_D644_7F75_41C9_0454F2565C29.label = Động Thiên Thai- bên trong
panorama_CB3DD548_D64B_9B7B_41B2_DDE5F33BF00F.label = Động chúa sơn trang
model_953705AC_B352_A117_41D7_F146A05107EC.label = Ấm nước
### Video
videores_6D46C995_5660_4135_4194_3C5D1A3A354B.url = media/media_A67CE02A_B2D6_DF13_41BD_5183C6C1F8CD_en.mp4
videores_6DF84F31_5660_410A_41D3_89F3967831AD.url = media/media_A67CE02A_B2D6_DF13_41BD_5183C6C1F8CD_en_1.mp4
videores_6DF84F31_5660_410A_41D3_89F3967831AD.posterURL = media/media_A67CE02A_B2D6_DF13_41BD_5183C6C1F8CD_poster_en.jpg
videores_6D46C995_5660_4135_4194_3C5D1A3A354B.posterURL = media/media_A67CE02A_B2D6_DF13_41BD_5183C6C1F8CD_poster_en.jpg
videolevel_613298F7_5660_40F6_41D4_84A61EC8595A.url = media/video_36D684D0_2CE1_3D9B_41A3_3912B60C05E6_en.mp4
videolevel_613298F7_5660_40F6_41D4_84A61EC8595A.posterURL = media/video_36D684D0_2CE1_3D9B_41A3_3912B60C05E6_poster_en.jpg
videolevel_6A7F104C_5660_7F1B_41C4_9FDEA3275DCB.url = media/video_90749E9B_B372_6331_41E4_28E37592087C_en.mp4
videolevel_6A7F104C_5660_7F1B_41C4_9FDEA3275DCB.posterURL = media/video_90749E9B_B372_6331_41E4_28E37592087C_poster_en.jpg
### Video Subtitles
## Skin
### Button
Button_DF8DB06D_B6E8_3347_41D5_5D4881B1880E.label = 1. Hình ảnh 2D
Button_DFAFAA02_B6E8_16BD_41E5_EA00FC86B460.label = 1. Lịch sử
Button_DF8D206E_B6E8_3345_41D5_6571AA931C3F.label = 2. Hiện vật 3D
Button_DF8D206E_B6E8_3345_41D5_6571AA931C3F.pressedLabel = 2. Hiện vật 3D
Button_DFAD7A03_B6E8_16C3_41E4_74A48CEE5F82.pressedLabel = 2. Vị trí địa lý
Button_DFAD7A03_B6E8_16C3_41E4_74A48CEE5F82.label = 2. Vị trí địa lý
Button_AE5B5291_BC02_7B46_41E4_8535FDA57294_mobile.label = GIÁ TRỊ CỦA DI TÍCH
Button_AE5BD290_BC02_7B46_41BC_389F8AD1A025_mobile.label = GIỚI THIỆU CHUNG
Button_AE5BA291_BC02_7B46_41E1_1FA7B1D42E98_mobile.label = HIỆN VẬT / BẢO VẬT
Button_AE5AD291_BC02_7B46_41E1_BB526DB6408E_mobile.label = HIỆN VẬT 3D
Button_AE5AD291_BC02_7B46_41E1_BB526DB6408E_mobile.pressedLabel = HIỆN VẬT 3D
Button_AE5A3291_BC02_7B46_41A9_F4415AA68724_mobile.label = HÌNH ẢNH
Button_AE5AA290_BC02_7B46_41CC_64F99252FAF4.label = I. TỔNG QUAN
Button_AE5A7290_BC02_7B46_41E1_334D25B6759B.label = II. QUẦN THỂ KHÔNG GIAN
Button_A52910F1_BC1E_18C7_41C1_D6A2D97C733B.label = III. KHÔNG GIAN TRƯNG BÀY
Button_104B7E4C_05B7_24F8_4185_05F309B1BC25.label = IV. HIỆN VẬT / BẢO VẬT
Button_A52910F1_BC1E_18C7_41C1_D6A2D97C733B_mobile.label = KHÔNG GIAN TRƯNG BÀY
Button_10C4A403_0593_246F_418C_C6AF7F96405D.label = LỜI GIỚI THIỆU
Button_AE59A290_BC02_7B46_41E4_3AB2C67F90E8_mobile.label = LỜI GIỚI THIỆU
Button_AE5A7290_BC02_7B46_41E1_334D25B6759B_mobile.label = QUẦN THỂ KHÔNG GIAN
Button_4190C8A4_5620_4F6F_41D1_2D0DE731B519.label = THÔNG TIN XUẤT BẢN
Button_AE59A290_BC02_7B46_41E4_3AB2C67F90E8.label = TRANG CHỦ
Button_AE5AA290_BC02_7B46_41CC_64F99252FAF4_mobile.label = TỔNG QUAN
Button_AE5B7292_BC02_7B4A_41B7_3CD00692AE56.label = V. VIDEO
Button_AE5BA291_BC02_7B46_41E1_1FA7B1D42E98.label = VI. BẢO TỒN DI TÍCH
Button_AE5B7292_BC02_7B4A_41B7_3CD00692AE56_mobile.label = VIDEO
Button_16868D46_05BD_64E8_418B_618252CB7919.label = VII. GIÁ TRỊ CỦA DI TÍCH
Button_AE5A5290_BC02_7B46_41E1_FC58D8862C50_mobile.label = VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
### Image
Image_1FF81200_0B55_BDD7_4194_8A55B93E3EF0_mobile.url = skin/Image_1FF81200_0B55_BDD7_4194_8A55B93E3EF0_mobile_en.png
Image_4F150C93_5620_4724_418D_80928D934439.url = skin/Image_4F150C93_5620_4724_418D_80928D934439_en.png
Image_4F1A8C93_5620_4724_41B6_88D2A5A9B424.url = skin/Image_4F1A8C93_5620_4724_41B6_88D2A5A9B424_en.jpg
Image_61A6AEB4_00AC_881E_4119_D8DEA16ECE00.url = skin/Image_61A6AEB4_00AC_881E_4119_D8DEA16ECE00_en.png
Image_793E6738_0064_7816_4137_D5C3433E04F0.url = skin/Image_793E6738_0064_7816_4137_D5C3433E04F0_en.png
Image_8A93541C_C647_653C_41E4_8D8748B0E150.url = skin/Image_8A93541C_C647_653C_41E4_8D8748B0E150_en.jpg
Image_8A93541C_C647_653C_41E4_8D8748B0E150_mobile.url = skin/Image_8A93541C_C647_653C_41E4_8D8748B0E150_mobile_en.jpg
Image_8A9BB6AF_AE81_0F72_41D0_862A095EA319.url = skin/Image_8A9BB6AF_AE81_0F72_41D0_862A095EA319_en.jpg
Image_8A9BB6AF_AE81_0F72_41D0_862A095EA319_mobile.url = skin/Image_8A9BB6AF_AE81_0F72_41D0_862A095EA319_mobile_en.jpg
Image_9D4E3443_B321_B22C_41D2_7256618FBB00_mobile.url = skin/Image_9D4E3443_B321_B22C_41D2_7256618FBB00_mobile_en.jpg
Image_F4B381AB_E5BF_5E9F_41E7_A8F8FFBCCA61.url = skin/Image_F4B381AB_E5BF_5E9F_41E7_A8F8FFBCCA61_en.jpg
Image_F4B381AB_E5BF_5E9F_41E7_A8F8FFBCCA61_mobile.url = skin/Image_F4B381AB_E5BF_5E9F_41E7_A8F8FFBCCA61_mobile_en.jpg
### Label
Label_F5A7B620_CC8E_7632_41E6_9499E6CEBC17.text = HIỆN VẬT 3D
Label_F5A7B620_CC8E_7632_41E6_9499E6CEBC17_mobile.text = HIỆN VẬT 3D
Label_1124DBEB_058E_E3BF_4190_6549298341FD.text = KHẢO CỔ
Label_FDBAE3E0_D190_DF48_41DC_B2F2EFD6E066.text = KHẢO CỔ
Label_1124ABEA_058E_E3B9_4190_25FC02703E08.text = KHẢO CỔ
Label_FDBAE3E0_D190_DF48_41DC_B2F2EFD6E066_mobile.text = KHẢO CỔ
Label_A5F15803_BC02_174A_41E5_32ED83A5936F_mobile.text = MỤC LỤC
Label_A5F15803_BC02_174A_41E5_32ED83A5936F.text = MỤC LỤC
Label_A3CF9595_B9E3_1770_418C_351499F40BCD_mobile.text = SẮC PHONG
Label_A3CF9595_B9E3_1770_418C_351499F40BCD.text = TƯ LIỆU
Label_A0689C57_B9FD_15F0_41A7_4B29A7293FA4.text = TƯƠNG TÁC 2D
Label_C27338EE_F86A_2533_41E4_7E8CA4543937.text = ĐỜI SỐNG VĂN HÓA
Label_11243BE9_058E_E3BB_417D_231EB0455577.text = ĐỜI SỐNG VĂN HÓA
Label_C27338EE_F86A_2533_41E4_7E8CA4543937_mobile.text = ĐỜI SỐNG VĂN HÓA
Label_11236BEB_058E_E3BF_4196_9F5CC2F44ACF.text = ĐỜI SỐNG VĂN HÓA
Label_A0689C57_B9FD_15F0_41A7_4B29A7293FA4_mobile.text = ẢNH HIỆN VẬT
### Multiline Text
HTMLText_43C61B0B_5620_4138_41CF_2BD5D343E703.html = LIÊN HIỆP CÁC HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM
CHƯƠNG TRÌNH “NGHIÊN CỨU, XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU VÀ CÔNG BỐ
TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRÊN NỀN TẢNG
CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ”
***
BAN CHỈ ĐẠO
Nhà văn Tùng Điển (Trần Quang Điển) Trưởng ban
PGS.TS Tạ Quang Đông Phó Trưởng ban
TS. Nhà nghiên cứu Đoàn Thanh Nô Phó Trưởng ban Thường trực
Nhạc sĩ Nông Quốc Bình Phó Trưởng ban kiêm Giám đốc Ban Quản lý Chương trình
NSND Vương Duy Biên Ủy viên
Ông Vũ Đức Minh Ủy viên
Ông Nguyễn Minh Nhựt Ủy viên
TS. Nguyễn Nguyên Ủy viên
ThS. Nguyễn Ngọc Bích Ủy viên
ThS. Trần Thị Thu Hiền Ủy viên
***
HỘI ĐỒNG THẨM ĐỊNH
TS. Đoàn Thanh Nô
Phó Chủ tịch thường trực Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam
Nhạc sĩ Nông Quốc Bình
Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam
Ông Nguyễn Minh Nhựt
Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Văn nghệ, Ban Tuyên giáo Trung ương
PGS.TS Lâm Bá Nam
Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam
GS.TS Phạm Hồng Tung
Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều
Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam
PGS.TS Võ Quang Trọng
Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam
***
BAN QUẢN LÝ CHƯƠNG TRÌNH
QUỸ HỖ TRỢ SÁNG TẠO VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM
Nhạc sĩ Nông Quốc Bình Giám đốc
ThS. Trần Thị Thu Hiền Phó Giám đốc
Nguyễn Ngọc Hà Ban Kiểm soát
ThS. Lê Song Tùng Ban Kiểm soát
Trần Cát Lương Cán bộ BQL
Nguyễn Thị Hiền Cán bộ BQL
***
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình biên soạn cuốn sách này, tác giả đã tham khảo và sử dụng một số nguồn tư liệu, công trình nghiên cứu, bài viết của các tổ chức, chuyên gia và các nhà nghiên cứu. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các tác giả, chuyên gia, nhà nghiên cứu đã có những đóng góp quan trọng.
Đặc biệt, xin trân trọng cảm ơn:
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các tỉnh, thành trên cả nước
Ban Quản lý Di tích, các tổ chức, cá nhân, nhà văn hóa, nghệ nhân đã tạo điều kiện, cung cấp thông tin, góp ý chuyên môn cũng như giúp đỡ trong suốt quá trình thực hiện.
Xuất bản năm 2024.
***
DI TÍCH LỊCH SỬ NHỮNG ĐỊA ĐIỂM KHỞI NGHĨA YÊN THẾ
Chịu trách nhiệm xuất bản, nội dung
Giám đốc – Tổng biên tập: TS. Trần Chí Đạt
Biên tập:
Trình bày sách: Vũ Thanh Tùng
Nguyễn Văn Trường
Nguyễn Văn Chung
Đối tác liên kết: CHƯƠNG TRÌNH “NGHIÊN CỨU, XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU VÀ CÔNG BỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRÊN NỀN TẢNG CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ”
Địa chỉ: 66 Nguyễn Văn Huyên, Cầu Giấy, Hà Nội.
Số xác nhận đăng ký xuất bản: 436/QĐ - NXB TTTT ngày 09/12/2024
Số quyết định xuất bản: 4460-2024/CXBIPH/11-151/TTTT
Mã ISBN: 978-604-80-8444-8
Bia đá Chùa Kem (Sùng Nham Tự)
Chân đèn bằng gốm, niên đại: thế kỷ XVI.
Hương đá Chùa Kem (Sùng Nham Tự)
Long nghê gốm đất thó, thế kỷ XVIII, sưu tầm tại làng gốm Thổ Hà.
Nồi, đồ dùng của nghĩa quân sử dụng.
Rồng gốm đất thó, niên đại: thế kỷ XVIII, sưu tầm tại làng gốm Thổ Hà.
Ấm nước, đồ dùng sinh hoạt của nghĩa quân Yên Thế sử dụng.
Lư hương bằng gốm, niên đại: thế kỷ XVIII, sưu tầm tại làng gốm Thổ Hà, Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang.
Tượng Hoàng Hoa Thám, cao: 7.3 m (cả đế), chỗ rộng nhất: 1.7 m.
Bình gốm, đồ dùng sinh hoạt của nghĩa quân Yên Thế sử dụng.
Khuyển nghê: gốm sành, niên đại: thế kỷ XVIII, sưu tầm tại làng gốm Thổ Hà, Vân Hà, Việt Yên.
Kiếm Lệnh của Thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám dùng trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế ( 1887). KT: Dài 91.5cm x rộng 5cm. Nặng : 1kg
Ngọn giáo, vũ khí của nghĩa quân sử dụng.
Bắc Giang là vùng đất cổ có nhiều di tích lịch sử văn hóa gắn liền với truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc. Vùng đất Bắc Giang một thời được ví là phên dậu, là tứ trấn của kinh thành Thăng Long xưa, với những chiến công vang dội mãi đi vào lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc.
Khu di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế gồm nhiều di tích liên quan đến cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Khu di tích này đã được Thủ tướng chính phủ Việt Nam đưa vào danh sách xếp hạng 23 di tích quốc gia đặc biệt. Di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế nằm trên địa bàn 4 huyện liền kề nhau: Yên Thế, Tân Yên, Việt Yên, Yên Dũng của tỉnh Bắc Giang. Trọng tâm của khu di tích khởi nghĩa Yên Thế thuộc huyện Yên Thế, cách Thành phố Bắc Giang 28 km về phía Tây Bắc theo đường tỉnh lộ 284.
Di tích liên quan đến cuộc khởi nghĩa Yên Thế bao gồm: Đình, chùa, đền, miếu có niên đại khởi dựng vào thời Hậu Lê và thời Nguyễn thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
Với những giá trị đặc biệt của di tích, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế là Di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10 tháng 5 năm 2012). Có 23 điểm di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia. Tại huyện Yên Thế, có 9 điểm di tích được xếp hạng.
Yên Thế là huyện miền núi nằm ở phía tây bắc của tỉnh Bắc Giang, có diện tích tự nhiên 303km2; phía bắc giáp huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên; phía nam giáp huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang; phía đông giáp huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn và Lạng Giang tỉnh Bắc Giang; phía tây giáp huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
Từ Yên Thế, Khu Di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế mở rộng ra trên 3 huyện liền kề nhau: Tân Yên, Việt Yên, Yên Dũng.
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng phát biểu tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập và phát triển nền văn nghệ cách mạng Việt Nam.
Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng phát biểu tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập và phát triển nền văn nghệ cách mạng Việt Nam.
Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng phát biểu tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập và phát triển nền văn nghệ cách mạng Việt Nam.
Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam
DI TÍCH LỊCH SỬ NHỮNG ĐỊA ĐIỂM KHỞI NGHĨA YÊN THẾ
CÔN SƠN - KIẾP BẠC:
LINH THIÊNG HỘI TỤ
CHÙA KEM
Là nơi Đề Thám cùng nghĩa quân đã về đóng quân và đắp luỹ, làm tường thành, làm nhà, luyện tập quân sự. Dấu tích còn lưu lại là: tường luỹ, nền nhà quan, giếng quan, trạm gác, cột cờ. Chùa còn là nơi để chiêu binh đánh Tây, cất dấu lương thực, vũ khí và hội họp.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
CHÙA LÈO
Nằm trên một quả đồi, cạnh tuyến đường Quốc lộ 17 từ Nhã Nam đi Cầu Gồ. Chùa Lèo thuộc xã Phồn Xương có địa thế u nhã, hữu tình, chính vì thế trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Hoàng Hoa Thám đã cho xây dựng ngôi chùa và thường xuyên trùng tu để làm căn cứ chiến đấu và cũng là địa điểm liên lạc của nghĩa quân. Nơi đây thực dân Pháp đã nhiều lần thua trận, vào ngày 26/11/1897 thực dân Pháp đã phải đề nghị hoà hoãn lần thứ hai với nghĩa quân Yên Thế. Tương truyền rằng: Trước hôm thoả thuận hoà ước, viên đại lý Pháp đến ngủ ở chùa Lèo, Đề Thám ngủ ở trong làng. Sau khi trăng lặn, khoảng nửa đêm trong rừng có những tiếng lao xao, chú ý lắm mới thấy mười hai tên lính lặng lẽ trèo qua cây rừng rậm rạp tiến về túp lều gỗ nơi Đề Thám đang nằm. Sớm hôm sau ở ngoài Chùa tất cả mọi người tề tựu đông đủ, mọi người nhìn nhau khắc khoải đợi chờ. Chẳng thấy dấu hiệu gì cho thấy Đề Thám bị ám hại, người ta đành chia nhau đi tìm. Trên bãi cỏ bên làng, dưới chân lô cốt đã thấy 12 xác lính được xếp nằm cạnh nhau, xác viên đội nằm ngoài cùng, 1 lưỡi dao cắm trên ngực cùng với tờ hoà ước, còn các xác khác bàn tay chắp lại ôm một mảnh gỗ có đề chữ ''phản''. Sau vụ này Đề Thám đã cho dán khắp nơi bản tố cáo của nghĩa quân về sự phản bội của bọn giặc Pháp.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, chùa Lèo còn là nơi cứu chữa thương binh, là trụ sở uỷ ban hành chính kháng chiến. Cho đến kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chùa Lèo là cứ điểm phòng không bắn máy bay Mỹ. Với di tích lịch sử đó, chùa Lèo đã được Bộ văn hoá thông tin công nhận xếp hạng di tích lịch sử văn hoá, nằm trong quần thể di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám. Cứ vào ngày 15/3 dương lịch hàng năm, Đảng bộ và nhân dân xã Phồn Xương lại nô nức tổ chức lễ hội với lễ dâng hương và các hoạt động văn hoá văn nghệ thể thao sôi nổi, như hội diễn văn nghệ quần chúng, hội trại thanh niên, thi chọi gà, cờ tướng, bóng đá, kéo co, võ vật …Năm 2011, 2012 Chùa Lèo đã được đầu tư trên 3 tỷ đồng để cải tạo nâng cấp bằng nguồn vốn của nhà nước và nhân dân cùng làm. Trong công cuộc đổi mới của đất nước hiện nay, Đảng bộ và nhân dân xã Phồn Xương không ngừng phấn đấu xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, xứng đáng với mảnh đất đã đi vào lịch sử - Phồn Xương - Chùa Lèo - Hố Chuối - gắn liền với cuộc khởi nghĩa của nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
CHÙA PHỐ
Thực dân Pháp sử dụng khu đất này làm chợ, khu nhà kho của Sécnay (chủ bút báo Tương lai xứ Bắc Kỳ), khu nhà của đốc tờ Zina và làm bãi tập. Chùa Phố là cơ sở cách mạng của Đảng ta trong thời kỳ 1943 -1945.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
CHÙA THÔNG
Chùa Thông thuộc xã Đồng Lạc cách trung tâm huyện Yên Thế khoảng 3km về phía Đông Nam. Đây là 1 trong 9 địa điểm được công nhận di tích lịch sử cấp Quốc gia đặc biệt. Bởi chính ngôi chùa này là nơi nghĩa quân Yên Thế và thực dân Pháp họp bàn ký hòa hoãn lần thứ nhất (1894-1897). Trong gần 30 năm lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế, Hoàng Hoa Thám đã tổ chức đánh nhiều trận tiêu biểu là các trận ở thung lũng Hố Chuối, Đồn Hom. Ông đã dùng nhiều chiến thuật du kích tài tình đã tránh được mũi nhọn của quân Pháp và đã gây cho họ những tổn thất nặng nề. Nghĩa quân Yên Thế đã trừng trị những kẻ phản bội như Đề Sặt. Nhận thấy chưa thể dập tắt được phong trào Yên Thế nên vào năm 1894, Pháp đã yêu cầu giảng hòa, cắt nhượng cho nghĩa quân bổn tổng là Mục Sơn, Yên Lễ, Nhã Nam, Hữu Thượng...thuộc Yên Thế. Hoàng Hoa Thám cũng muốn tranh thủ thời gian để chuẩn bị thêm lực lượng nên ông đồng ý hòa hoãn.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
CỤM DI TÍCH VỒNG
Gồm đình, chùa, đền, nghè Vồng.
Được xây dựng từ thời Hậu Lê, tu sửa nhiều lần vào thời Nguyễn và sau này. Nghĩa quân tế cờ tại đây trong mỗi lần xuất quân.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
HÙM THIÊNG YÊN THẾ
Bắc Giang là vùng đất cổ có nhiều di tích lịch sử văn hóa gắn liền với truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc. Vùng đất Bắc Giang một thời được ví là phên dậu, là tứ trấn của kinh thành Thăng Long xưa, với những chiến công vang dội mãi đi vào lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc.
Trên mảnh đất lịch sử này đã ghi đậm dấu ấn cuộc khởi nghĩa Yên Thế dưới sự lãnh đạo của người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám - vị thủ lĩnh áo nâu - đã cùng nhân dân Yên Thế và các sĩ phu của nhiều vùng miền trên cả nước dựng cờ khởi nghĩa chống lại thực dân Pháp ngót 30 năm (1884 - 1913). Đây là một trong những cuộc khởi nghĩa oanh liệt nhất, bền bỉ nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta trước khi có Đảng lãnh đạo. Đó là niềm tự hào, là động lực để Đảng bộ và nhân dân Yên Thế hôm nay tiếp tục kế thừa và phát huy truyền thống anh hùng để xây dựng quê hương.
Là một huyện vinh dự được đón nhận danh hiệu ''Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân'' do Nhà nước trao tặng. Nhân dân các dân tộc Yên Thế coi đây là phần thưởng cao quý, ghi nhận của Đảng và Nhà nước đối với Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Yên Thế đã dày công phấn đấu, xây dựng trong suốt chặng đường lịch sử của dân tộc.
Lịch sử văn hoá về cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã tạo thành một quần thể di tích lịch sử có giá trị to lớn được chính quyền và người dân nơi đây trân trọng, gìn giữ. Những điểm quốc gia đặt biệt khởi nghĩa Yên Thế là bằng chứng thuyết phục cho tinh thần quả cảm, bất chấp hy sinh của nghĩa quân Yên Thế nhằm giành lại độc lập, tự do. Hệ thống đồn Phồn Xương, Đền Thề, Đồn Hố Chuối, đồn Hom, chùa Lèo, đình Dĩnh Thép, chùa Thông, động Thiên Thai, đền Cầu Khoai là 9 điểm trong tổng số 23 điểm di tích những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt ngày 10/5/2012.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
HÙM THIÊNG YÊN THẾ
Bắc Giang là vùng đất cổ có nhiều di tích lịch sử văn hóa gắn liền với truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc. Vùng đất Bắc Giang một thời được ví là phên dậu, là tứ trấn của kinh thành Thăng Long xưa, với những chiến công vang dội mãi đi vào lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc.
Trên mảnh đất lịch sử này đã ghi đậm dấu ấn cuộc khởi nghĩa Yên Thế dưới sự lãnh đạo của người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám - vị thủ lĩnh áo nâu - đã cùng nhân dân Yên Thế và các sĩ phu của nhiều vùng miền trên cả nước dựng cờ khởi nghĩa chống lại thực dân Pháp ngót 30 năm (1884 - 1913). Đây là một trong những cuộc khởi nghĩa oanh liệt nhất, bền bỉ nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta trước khi có Đảng lãnh đạo. Đó là niềm tự hào, là động lực để Đảng bộ và nhân dân Yên Thế hôm nay tiếp tục kế thừa và phát huy truyền thống anh hùng để xây dựng quê hương.
Là một huyện vinh dự được đón nhận danh hiệu ''Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân'' do Nhà nước trao tặng. Nhân dân các dân tộc Yên Thế coi đây là phần thưởng cao quý, ghi nhận của Đảng và Nhà nước đối với Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Yên Thế đã dày công phấn đấu, xây dựng trong suốt chặng đường lịch sử của dân tộc.
Lịch sử văn hoá về cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã tạo thành một quần thể di tích lịch sử có giá trị to lớn được chính quyền và người dân nơi đây trân trọng, gìn giữ. Những điểm quốc gia đặt biệt khởi nghĩa Yên Thế là bằng chứng thuyết phục cho tinh thần quả cảm, bất chấp hy sinh của nghĩa quân Yên Thế nhằm giành lại độc lập, tự do. Hệ thống đồn Phồn Xương, Đền Thề, Đồn Hố Chuối, đồn Hom, chùa Lèo, đình Dĩnh Thép, chùa Thông, động Thiên Thai, đền Cầu Khoai là 9 điểm trong tổng số 23 điểm di tích những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt ngày 10/5/2012.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
KHU LƯU NIỆM DANH NHÂN HOÀNG HOA THÁM
Gồm có đình, đền, chùa, điếm, cố trạch và phần mộ người thân của Hoàng Hoa Thám.
Đình làng Trũng thờ Thánh Cao Sơn và Quý Minh Đại vương. Sau khi Đề Thám mất, nhân dân địa phương đã thờ Ông ở trong đình cùng với Thành Hoàng làng. Đình nay chỉ còn lại nền móng.
Chùa làng Trũng xưa được xây dựng ở phía sau đình. Sau khi Hoàng Hoa Thám mất, đình Trũng bị hư hỏng, nhân dân địa phương đã đưa Ông vào phối thờ trong chùa.
Đền thờ Hoàng Hoa Thám là nơi thờ phụng, tưởng niệm Đề Thám.
Điếm làng Trũng Sau khi cuộc khởi nghĩa Yên Thế thất bại, Đại Trận và Đề Thám mất, nhân dân làng Trũng đã thờ hai ông ở đây. Nhân dân địa phương đã đúc tượng chân dung hai vị để thờ.
Nơi ở của danh nhân Hoàng Hoa Thám thời niên thiếu là nơi Đề Thám sống thuở nhỏ và lui về trong giai đoạn khởi nghĩa; có tấm bia lưu danh.
Khu phần mộ thân tộc của Hoàng Hoa Thám được xây dựng phía trước chùa, cạnh đền.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
NHÀ TRƯNG BÀY
Nhà trưng bày Khởi nghĩa Yên Thế được đưa vào sử dụng từ năm 1984, nhân kỷ niệm 100 năm cuộc Khởi nghĩa Yên Thế. Tại đây có 80% bức ảnh về nghĩa quân là ảnh gốc, được người Pháp chụp và gửi tặng sau khi hòa bình. Ngoài ra, nhà trưng bày còn lưu giữ nhiều hiện vật quý của cuộc khởi nghĩa như: Súng kíp, đạn, gươm, mã tấu, mâm đồng, bình lọ, ấm, chén uống nước..
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH CAO THƯỢNG
Thờ Cao Sơn - Quý Minh. Đề Thám đã cho lập căn cứ ở trên núi Yên Ngựa (khu vực đình Cao Thượng) và thường tổ chức hội họp, lui tới đình. Hội được mở từ 12 - 14 tháng Giêng.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH DĨNH THÉP
Trong cuộc khởi nghĩa của nông dân Yên Thế chống thực dân Pháp do Hoàng Hoa Thám chỉ huy, đình Dĩnh thép xã Tân Hiệp là nơi nghĩa quân Yên Thế hội quân lớn đã bầu ra các tướng lĩnh vào những năm 1889 – 1913. Do đó nơi đây trong lịch sử Yên Thế đã trở thành nơi ghi dấu một sự kiện quan trọng của phong trào khởi nghĩa Yên Thế và đã được UBND tỉnh công nhận di tích lịch sử văn hóa. Đình Dĩnh Thép còn là một trong số 9 điểm di tích cuộc khởi nghĩa Yên Thế được công nhận là di tích cấp Quốc gia đặc biệt.
Giá trị nổi bật nhất của di tích đình Dĩnh Thép là nơi diễn ra Hội nghị ghi dấu thời điểm củng cố lại tổ chức của nghĩa quân Yên Thế: Năm 1888, Hoàng Đình Kinh (Cai Kinh) sa vào tay giặc Pháp và bị xử tử, cuộc khởi nghĩa của phong trào Bãi Sậy và một số sĩ phu yêu nước bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội. Yên Thế trở thành trung tâm thu hút của các cánh quân còn sót lại cùng hợp sức đánh Pháp. Thời điểm này rất cần củng cố lại phong trào sau những năm chống Pháp và hoạch định lại kế hoạch lâu dài cho cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Giữa lúc đó, một Hội nghị quan trọng đã diễn ra tại đình Dĩnh Thép.
Hội nghị được triệu tập vào ngày rằm tháng bảy năm Mậu Tý - tức ngày 22-8-1888.
Toàn bộ các thủ lĩnh đã tập trung về đình Dĩnh Thép để dự họp. Hội nghị đã cử ra một Bộ chỉ huy thống nhất, nhận định địa bàn hoạt động. Bộ chỉ huy gồm có: Bá Phức làm tổng thống quân vụ, tức Chánh tướng, Đề Nắm làm tả dực tướng quân tức phó tướng, phụ trách hậu cần. Đề Thám làm hữu dực tướng quân tức phó tướng chỉ huy tiền quân. Kết quả đó đã đem lại niềm tin lớn cho phong trào. Dân làng Dĩnh Thép và các làng lân cận đã chung nhau mổ bò, giết trâu, giết lợn... gánh đến chào mừng.
Đình Dĩnh Thép còn là nơi giặc Pháp phải giao nộp 15.000 frăng cho Đề Thám để đổi lấy hai tù nhân: Năm 1894, Đề Thám cho bắt tên chủ đồn điền Sẹt-nay và Lô-gi-u buộc chúng phải bỏ tiền ra chuộc tại đình Dĩnh Thép. Sau đó cuộc thương thuyết giữa Đề Thám và Pháp thông qua giám mục Bắc Ninh là cha Vê – lat - cô, hai tù nhân Pháp được Đề Thám trao trả.
Đình Dĩnh Thép được xây dựng từ lâu đời và đã được tu sửa, tôn tạo qua nhiều giai đoạn. Năm 1907, Hoàng Hoa Thám đã cho tu sửa, tôn tạo ngôi đình nhằm bảo tồn giá trị văn hoá cổ của di tích. Di tích hiện nay được tu sửa tôn tạo khang trang gồm ba gian hai chái toà tiền đình nối hậu cung hai gian tạo bình đồ kiến trúc kiểu chữ đinh. Các vì mái liên kết đơn giản kiểu vì kèo cánh báng các cấu kiện kiến trúc không chạm khắc.
Trong đình thờ thần Cao Sơn, Quý Minh, Minh Giang Đô Thống, thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế tử trận, họ đã có nhiều công lao với dân với nước. Đình còn bảo lưu được một số đồ thờ tự có giá trị và ba tấm bia đá thời Nguyễn có nội dung ghi về việc công đức tu sửa đình.
Đình Dĩnh Thép là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử chính trị gắn liền với cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân địa phương. Từ xưa tới nay đình Dĩnh Thép còn là trung tâm sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, nơi tổ chức lễ hội truyền thống của nhân dân, lễ hội diễn ra ngày 6 tháng Giêng âm lịch và ngày 16 tháng 3 dương lịch với nhiều trò chơi dân gian thể hiện tinh thần thượng võ, khát vọng tự do của người dân Yên Thế như hội thi thả chim, hội thi cưỡi ngựa bắn cung, bắn nỏ, đấu võ dân tộc, đấu vật... Đây là niềm tự hào của người dân xã Tân Hiệp nói riêng và nhân dân các dân tộc huyện Yên Thế nói chung.
Do có ý nghĩa quan trọng như vậy, nhân kỷ niệm 130 năm lễ hội khởi nghĩa Yên Thế, huyện Yên Thế đã xã hội hóa và bằng những tấm lòng hảo tâm của các tổ chức, cá nhân ủng hộ bằng tiền, vật chất đúc tượng đồng anh hùng Hoàng Hoa Thám và bức tượng cũ được chuyển đặt vị trí uy nghiêm tại Đình Dĩnh Thép. Việc giữ gìn và phát huy các giá trị của di tích lịch sử đình Dĩnh Thép là vô cùng cần thiết. Điều này đòi hỏi chính quyền và các cơ quan chuyên môn, ngành chức năng từ trung ương đến địa phương cần thường xuyên quan tâm duy tu, bảo dưỡng di tích; đồng thời tích cực đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến nhân dân các dân tộc địa phương về những giá trị của di tích này.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH DƯƠNG LÂM
Là một ngôi đình cổ, được xây dựng từ thời Hậu Lê; thờ Thánh Cao và ba vị Quận công: Dương Đình Bột, Dương Đình Tuấn, Dương Đình Cúc; là nơi tổ chức nhiều cuộc họp quan trọng của nghĩa quân.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH NỘI
Thờ Cao Sơn - Quý Minh, là ngôi đình to đẹp nổi tiếng, được xây dựng vào đời vua Lê Hiển Tông. Đề Thám xoay đình về hướng Đông Nam, xây thêm 2 tả vu, hữu vu và nghi môn.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH ĐÔNG
Là nơi Hoàng Hoa Thám đã cùng hơn 400 binh sỹ làm lễ tế cờ xuất trận; được xây dựng từ thời Hậu Lê; thờ Trương Hống, Trương Hát; còn giữ được nhiều tài liệu, hiện vật cổ, quý giá như: các bức hoành phi, đại tự, câu đối, hương án, bài vị, hòm đựng sắc và một số đồ thờ bằng gỗ khác.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐÌNH, CHÙA HẢ
Được xây dựng từ thời Hậu Lê. Đình Hả (đình Phúc Thọ) thờ Thành hoàng làng Cao Sơn - Quý Minh và Lương Văn Nắm (tức Đề Nắm). Ngày 16/3/1884, Đề Nắm đã làm lễ tế cờ, chính thức phát động cuộc khởi nghĩa; lễ hội tưởng nhớ Ông được tổ chức vào ngày 15, 16 tháng Giêng.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỀN CẦU KHOAI
Nằm cách trung tâm đồn Phồn Xương khoảng 2km về hướng tây bắc theo Quốc lộ 17 lên Mỏ Trạng là cụm di tích đền Cầu Khoai và chùa Hoài Âm (thuộc địa bàn xã Tam Hiệp). Di tích đền Cầu Khoai còn được gọi là đền Cô, một cách gọi dân gian để tưởng nhớ tới người được thờ ở đền là Đàm Thị Dung Hoa và Đàm Thị Quế Hoa.
Theo gia phả họ Đàm và các tư liệu ở địa phương, Đàm Thị Dung Hoa (sinh năm 1507) và Đàm Thị Quế Hoa (sinh năm 1510) quê ở huyện Đông Ngàn, tỉnh Kinh Bắc (nay là huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Hai cô là con gái của Đàm Thận Huy, vị quan lớn dưới triều Lê - Mạc (thế kỷ 16) đã có nhiều công lao với dân, với nước, được sử sách ghi nhận.
Đàm Thận Huy có vợ cùng hai người con gái là Đàm Thị Dung Hoa và Đàm Thị Quế Hoa cùng 38 người làng Hương Mặc theo ông lên vùng Yên Thế (Bắc Giang) chống lại nhà Mạc rồi mất ở thôn Cầu Khoai (nay thuộc xã Tam Hiệp, huyện Yên Thế) được dân địa phương lập đền tôn thờ. Sau này, nhân dân địa phương dựng thêm một ngôi chùa phía sau đền thờ gọi là chùa Hoài Âm để cầu báo ân đức và lưu giữ tiếng thơm của hai cô con gái họ Đàm đã hy sinh ở vùng đất này.
Quần thể di tích đền Cầu Khoai hiện nay gồm các hạng mục công trình: Cổng đền, khuôn viên, khu đền chính và chùa Hoài Âm, tất cả tọa lạc trong khu đất rộng đẹp bên cạnh trục đường quốc lộ 17. Đền Cầu Khoai được xây dựng năm 1524 và đã được tu sửa qua nhiều giai đoạn. Ngôi đền hiện nay có bình đồ kiến trúc kiểu chữ đinh gồm tòa tiền tế và hậu cung. Kiến trúc vì mái đơn giản không chạm khắc cầu kỳ. Trong hậu cung bài trí tượng thờ hai Cô và các thị nữ hầu cận. Phía sau ngôi đền là chùa Hoài Âm được nhân dân địa phương xây dựng sau này với ý nghĩa cầu báo ân đức siêu thoát cho linh hồn hai cô con gái họ Đàm. Ngôi chùa có bình đồ kiến trúc hình chữ đinh gồm tòa tiền đường và tòa thượng điện. Phần kiến trúc gỗ, liên kết vì mái đơn giản không chạm khắc. Tòa thượng điện bài trí hệ thống tượng Phật đầy đủ.
Khu di tích đền Cầu Khoai không chỉ là nơi tôn thờ những nhân vật lịch sử có nhiều công lao với dân, với nước mà còn là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử gắn liền với cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Quần thể di tích còn nằm trong số đất đai do nghĩa quân Yên Thế cai quản trong thời kỳ khởi nghĩa, xung quanh khu vực đền là cả một hệ thống đồn lũy của nghĩa quân Yên Thế. Đền Cầu Khoai là một trong số nhiều điểm căn cứ của nghĩa quân Yên Thế trong thời kỳ khởi nghĩa. Cũng tại khu di tích này, nghĩa quân Yên Thế và thực dân Pháp đã nhiều phen ở thế giằng co rất quyết liệt, nghĩa quân tiêu diệt được nhiều sinh lực địch, tiêu biểu như trận đánh đồn Hom bên cạnh đền Cầu Khoai. Quần thể di tích đền Cầu Khoai- chùa Hoài Âm là trung tâm sinh hoạt văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng, nơi tổ chức lễ hội truyền thống của nhân dân địa phương. Lễ hội hàng năm được tổ chức vào các ngày 23, 24, 25 tháng Giêng âm lịch với nhiều nghi lễ và các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
Với giá trị lịch sử văn hóa và là nơi ghi dấu sự kiện lịch sử của cuộc khởi nghĩa Yên Thế, khu di tích đền Cầu Khoai – xã Tam Hiệp là một trong 23 điểm di tích khởi nghĩa Yên Thế ở Bắc Giang đã được xếp hạng là di tích cấp quốc gia đặc biệt.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỀN GỐC DẺ
Là ngôi đền đầu tiên thờ Cả Trọng - con trai cả của Đề Thám và cũng là một vị chỉ huy tài giỏi của nghĩa quân.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỀN GỐC KHẾ
Là nơi thờ Mẫu và Đại vương Trần Quốc Tuấn; nơi hoạt động của nhiều tướng lĩnh của nghĩa quân như: Đề Công (Tạ Văn Công), Đề Nguyên (Tạ Văn Nguyên), Đề Cần (Tạ Văn Cần), Thống Ngò (Tạ Văn Khấu), Quản Khối (Giáp Văn Khối),...
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỀN NGUYỆT HỒ
Đền Nguyệt Hồ là một trong những di tích cổ gắn liền với truyền thống lịch sử văn hiến của quê hương Bắc Giang. Ngôi đền nằm ở vùng đất có nhiều di tích thuộc thượng lưu dòng sông Thương. Dọc ven dòng sông này có rất nhiều các điểm di tích thờ Mẫu nhưng được quan tâm và chú ý nhiều hơn là đền Nguyệt Hồ thuộc xã Hương Vĩ, huyện Yên Thế.
Theo truyền thuyết và tài liệu xưa ghi chép lại: “Đệ Nhị Nguyệt Hồ là bà Chúa Bói dưới thời Hùng Vương. Tương truyền rằng, chúa bà Nguyệt Hồ vốn là người thôn nữ ở đất Bắc Giang, từ nhỏ đã sống trong cảnh cơ hàn. Bà là người rất tốt bụng, thảo hiền, có lòng nhân hậu, vì vậy, Lão Tổ Quỷ Cốc Tử Tiên Sinh đã truyền dạy cho bà những đạo pháp của mình và đặt tên hiệu cho bà là Nguyệt Hồ (hay Huyết Hồ). Sau khi đã học được phép của Tiên Sinh, bà dành hết cuộc đời mình để làm phúc cho dân lành. Chẳng bao lâu, danh tiếng đồn của Chúa Nguyệt Hồ đã lan tới kinh đô, đức vua bèn truyền chỉ, mời chúa về kinh đô, mỗi lần ra trận, vua đều cho người đến thỉnh cầu, nhờ chúa bà bấm đốt tay, xem lành dữ và hỏi chuyện quân cơ, mưu lược, bày binh bố trận”.
Trong Tam Vị Chúa Mường thì bà chúa Nguyệt Hồ là bà chúa bói danh tiếng bậc nhất và rất hay ngự đồng. Khi ngự đồng, chúa mặc áo xanh, múa mồi. Đôi khi chúa ngự về còn dùng lá trầu quả cau để xem bói, phán bảo trần gian.
Theo thần tích và truyền thuyết ở vùng Bo (Yên Thế), sự tích chúa Nguyệt Hồ được ghi chép lại như sau: Cuối đời Hùng Duệ Vương quân Thục ồ ạt mang quân sang xâm chiếm giang sơn họ Hùng. Hùng Duệ Vương bèn hạ chiếu đi các nơi tìm người tài giỏi để giúp vua trừ giặc. Lúc bấy giờ ở vùng Bo (Yên Thế) có hai ông Cao, Quý ra ứng tuyển và được vua chọn đi dẹp giặp. Bái tạ ơn vua, hai ông kéo quân về vùng Bo (Yên Thế) ngày đêm luyện tập binh mã chờ thời cơ diệt giặc. Khi quân Thục kéo sang, hai bên giao chiến ác liệt, thế giặc mạnh, quân ta yếu, hai ông Cao, Quý chỉ huy quân sĩ rút lui theo triền sông Thương rồi lựa thế đất hiểm trở quay lại giết giặc. Thuyền chiến dùng giằng chưa đi được vì các bà con gái lưu luyến yêu mến vùng đất này nên đã dời thuyền trở lại vùng Bo. Hai ông chỉ huy quân sĩ quay lại đánh giặc, bị bất ngờ phản công, quân Thục tự nhiên vỡ trận thua to, những kẻ tháo lui đều bị quân sĩ truy đuổi tiêu diệt hết. Thắng giặc hai ông trở về khao thưởng quân sĩ rồi hồi triều báo công với vua.
Trước khi hồi triều hai ông phi thẳng ngựa đến khu Rừng Từ để nhìn bao quát vùng Bo một lần nữa rồi bỗng nhiên hóa tại đó. Phu nhân và con gái biết tin nhớ thương nên cũng tự hóa theo hôm đó vào ngày 15/2. Sau khi đánh thắng quân Thục, nhà vua phong cho các danh tướng là Thượng Đẳng Phúc Thần và truyền cho các địa phương, nơi các danh tướng đánh giặc, xây dựng đền miếu để thờ phụng mãi mãi. Triều vua Lê Đại Hành có sắc phong cho các vị Thần ở vùng Bo là: “Cao Sơn Quý Minh đại đức hùng lược trác vĩ Đại Vương Thượng đẳng Thần”.
Đến triều Nguyễn địa phương xây dựng miếu thờ ở Huyết Hồ, xin triều đình cho thờ nữ thần là Nguyệt Nga phu nhân và con gái của vị thần họ Cao. Triều vua Tự Đức năm thứ ba (1850) ban sắc phong cho Nguyệt Nga phu nhân và ban cho dân xã vùng Bo phụng thờ. Sau lại có sắc phong cho Nguyệt Nga công chúa. Đời vua Duy Tân năm thứ nhất (1907) cũng có sắc phong cho Nguyệt Nga phu nhân.
Đền bà chúa Nguyệt Hồ có lịch sử từ lâu đời, xưa ngôi đền có một cung đặt tượng thờ Nguyệt Nga công chúa và bài trí tượng thờ theo đạo thờ Mẫu, qua thời gian ngôi đền đã được nhân dân địa phương và các nhà hảo tâm công đức tu sửa tôn tạo nhiều lần thêm phần khang trang tố hảo.
Quần thể di tích hiện nay gồm các hạng mục công trình: Cổng đền, khu sân đền, hồ Nguyệt, khu đền chính gồm tòa đại bái và hậu cung, kiến trúc theo lối cổ truyền thống. Trong hậu cung đặt tượng Bà Chúa bản đền, chúa Nguyệt Hồ, tức Nguyệt Nga công chúa và bài trí tượng thờ theo đạo thờ Mẫu gồm hàng Thánh Mẫu tới hàng Quan, hàng Chầu, ông Hoàng, các Cô, Cậu và Đức Thánh Trần. Hai cung ngoài tòa đại bái cũng bài trí tượng thờ theo đạo thờ Mẫu. Như vậy, theo bề dày lịch sử, đền Nguyệt Hồ đã được phủ lên nhiều lớp tín ngưỡng, ngoài thờ “Bà chúa Nguyệt Hồ- Chúa Bói”, còn thờ “Tam tòa Thánh Mẫu”, thờ Cô, thờ Cậu, thờ Sơn Trang, thờ các ông Hoàng và đức Thánh Trần Triều.....và từ lâu đền Nguyệt Hồ đã được phủ lên một lớp tín ngưỡng “thờ Mẫu”. Theo các nhà nghiên cứu thì tín ngưỡng thờ Mẫu vốn là tín ngưỡng của người Việt cổ có từ lâu đời và ngày càng phát triển.
Ngày lệ bà Chúa Nguyệt Hồ là ngày 15/2 âm lịch. Trong ngày lệ chính nhân dân vùng Bo rước kiệu từ đình Bố Hạ về đền Hạ, đền Trung và đền Thượng. Sau khi tế lễ tại đền Trung lại rước kiệu về đền Nguyệt Hồ. Tại đây phần tế lễ chúa Nguỵêt Hồ được tiến hành với những nghi lễ độc đáo như lễ dâng văn chúa Nguyệt Hồ. Bài văn cúng dâng chúa Nguyệt Hồ được thể hiện qua hình thức hát văn. Người được chọn diễn xướng hát văn phải có giọng hát hay, đàn giỏi, gia đình không có tang bụi.
Trong nghi thức thờ Mẫu ở đền bà chúa Nguyệt Hồ còn có lệ hầu bóng được diễn ra trong các dịp đầu năm và trong ngày lễ hội. Khách về lễ Mẫu và hầu bóng chủ yếu là khách thập phương từ Hải Phòng, Hải Dương, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Hà Nội....tụ hội về đây để được dâng văn hầu chúa Nguyệt Hồ.
Hội đền Nguyệt Hồ nằm trong không gian chung của tín ngưỡng thờ Mẫu theo tuyến hành lễ đền Nguyệt Hồ-đền Suối Mỡ-đền Bắc Lệ- đền Mỏ Ba-đền Thượng Đồng Đăng và cuối cùng xuôi về đền Bà chúa Kho-Bắc Ninh.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỀN THỀ
Vào khoảng những năm cuối thế kỷ XIX, Đề Thám cho tu sửa và xây dựng nhiều ngôi đình, ngôi chùa, ngôi đền làm nơi sinh hoạt văn hóa tôn giáo tín ngưỡng của nghĩa quân Yên Thế và nhân dân địa phương. Đền Thề là một trong số những di tích được xây dựng trong khoảng giai đoạn này.
Ngôi Đền tọa lạc trên một ngọn đồi ở phía trước cách đồn Phồn Xương không xa, khoảng 100 mét. Ban đầu, Đền được làm bằng tranh tre, khi xây đắp đồn Phồn Xương, Hoàng Hoa Thám đã cho xây dựng Đền mới bằng khung lim, lợp ngói, gồm tiền đường 3 gian 2 dĩ và hậu cung 2 gian. Những năm đình chiến lần thứ 2 (1901 - 1909), giữa Đề Thám với thực dân Pháp, Đề Thám đã tổ chức hội hè, rước sách, tế lễ ở Đền. Lễ cầu may được tổ chức từ ngày 10 đến 15 tháng giêng âm lịch. Đây là dịp Hoàng Hoa Thám thăm viếng các thân nhân tử sĩ của nghĩa quân. Trong ngày hội có lễ đền, thi bắn cung nỏ, bắn súng, săn thú, đua ngựa, vật, đánh cờ... và thi cỗ có giải. Lễ cầu siêu được tổ chức vào 15 tháng 7 âm lịch. Đề Thám cho mời các tăng ni tới làm lễ cho các tủ sĩ rất long trọng. Lễ tế cờ tổ chức vào tháng Tám âm lịch. Đề Thám đọc văn tế cờ bằng một bài văn vần, nói lên lòng căm thù giặc, quyết tâm đánh thực dân phong kiến cho đất nước thanh bình.
Đền Thề là nơi nghĩa quân cắt máu ăn thề làm lễ xuất quân đánh Pháp. Trong đền có tượng thủ lĩnh nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. Phía sau đền Thề là Nhà trưng bày các hình ảnh và hiện vật của cuộc khởi nghĩa như súng kíp, đạn, gươm, mã tấu... cùng các đồ dùng sinh hoạt như mâm đồng, bình lọ, ấm, chén uống nước... của nghĩa quân. Trước sân nhà trưng bày là tượng đài lãnh tụ nghĩa quân Hoàng Hoa Thám và câu nói nổi tiếng của ông: "Chúng tôi gắn bó với phong tục của đất nước chúng tôi. Chúng tôi không bao giờ từ bỏ phong tục ấy dù có phải hy sinh cả tính mạng".
Ngày nay Đền Thề là nơi tín ngưỡng tâm linh của nhân dân trong vùng và du khách thập phương. Nhân dịp các sự kiện trọng đại được tổ chức tại quê hương, các đồng chí lãnh đạo tỉnh, huyện, các ngành đoàn thể đều thắp hương tại Đền Thề. Các đoàn khách trong và ngoài nước khi về thăm khu dích lịch sử khởi nghĩa Yên Thế đều vào thắp hương tại Đền Thề cầu may mắn, bình an.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỒI PHỦ
Nơi chôn cất những lính Pháp, Việt (theo Pháp) chết trận khi giao chiến với nghĩa quân Yên Thế. Đồi Phủ là địa điểm tập kết của quân Pháp cho các cuộc hành binh; là nơi hai lần chứng kiến nhiều sự kiện liên quan đến hai cuộc hoà hoãn giữa thực dân Pháp và Đề Thám.
Tại những khu di tích này, ngoài những hiện vật liên quan tới sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng vốn có của di tích, còn có nhiều hiện vật liên quan tới cuộc khởi nghĩa (405 hiện vật liên quan trực tiếp tới cuộc khởi nghĩa và hàng trăm hiện vật khác tại các di tích).
Nhiều hiện vật trong số này hiện được bảo quản, trưng bày tại nhà truyền thống về cuộc khởi nghĩa tại Khu Phồn Xương, để góp phần vào công tác giáo dục truyền thống.
Với những giá trị đặc biệt của di tích, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế là Di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10 tháng 5 năm 2012).
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỒN HOM
Sau những thất bại liên tiếp ở căn cứ Hố Chuối, thực dân Pháp tiếp tục mở một đợt chiến dịch càn quét lớn vào các căn cứ của nghĩa quân Yên Thế do tướng Voa – rông chỉ huy vào tháng 3/1892. Một lần nữa, nghĩa quân lại làm thất bại mưu đồ của kẻ địch, ghi tiếp những chiến công giòn giã trên các căn cứ chiến đấu. Một trong số những chiến thắng vang dội này xảy ra ở căn cứ đồn Hom (thuộc xã Tam Hiệp).
Căn cứ đồn Hom gồm có một đồn chính và ba đồn phụ ở ba phía xây dựng trên bốn ngọn núi cao hiểm trở trong dãy Cai Kinh (nay thuộc xã Tam Hiệp). Đồn chính do Đề Dương (tên của Đề Thám khi đó) trực tiếp chỉ huy nằm trên một ngọn đồi cao khoảng 30m về phía đông. Doanh trại trong đồn được che chở bởi cây rừng rậm rạp. Xung quanh là dãy hào sâu bao bọc. Từng đoạn hào có đào những hàm ếch làm thành các ổ chiến đấu. Từ trong hào lũy có thể quan sát được các vị trí xung quanh và phát huy hỏa lực ở mọi phía. Ba đồn phụ ở ba phía. Tất cả tạo thành cụm chiến đấu hình bốn cạnh bao kín lấy làng Hom và khu đồng lầy thụt.
Đúng 12 giờ 30 phút ngày 25/3/1892, tên thiếu tá Hăng – ri tập trung hai khẩu đại bác nã đạn vào khu đồn Hom mở đường cho 180 lính vừa Pháp, vừa khố đỏ tấn công.
Để cho những tên cuối cùng của đạo quân vào lọt trong khu đồng Hom, nghĩa quân mới từ bốn phía nhất tề nổ súng. Kẻ địch hết sức lúng túng, không biết đường nào mà tránh. Thật như một chiếc hom giỏ, vào thì dễ mà ra thì khó. Quân địch tiến lên không được mà rút lui để phòng thủ cũng không xong. Hơn nữa, cánh đồng lại lầy thụt khiến cho xác giặc nằm ngổn ngang, không sao mang đi được. Kẻ địch vẫn không tiến lên được, phải chịu rút quân.
Chiến thắng vang dội trên đã chứng minh chiến công oanh liệt mà nghĩa quân đã giành được tại căn cứ làng Hom; đồng thời thấy rõ tài năng quân sự của người thủ lĩnh nghĩa quân Đề Thám đã biết nhử địch vào nơi hiểm yếu để tiêu diệt, giành thắng lợi ngay từ phút đầu, trận đầu. Và cũng từ sau chiến thắng này, theo lời bọn thực dân Pháp thừa nhận, đã đưa “uy danh của Đề Thám thêm lừng lẫy hơn bao giờ hết”. (Pôn – Sác).
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỒN HỐ CHUỐI
Đồn Hố Chuối hay còn gọi là “Đồn thần chết” nằm ở thung lũng Hố Chuối thuộc xã Phồn Xương cách đồn Phồn Xương 2km về phía Đông Nam. Di tích này được xây dựng từ giai đoạn đầu của cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1887-1891). Sỡ dĩ mang tên Hố Chuối bởi đồn được xây dựng ở giữa một khu thung lũng lòng chảo đầy chuối rừng của vùng núi Hữu Thượng (nay thuộc xã Phồn Xương). Đây là một căn cứ quân sự quan trọng của nghĩa quân Đề Thám.
Hệ thống đồn được xây dựng khá kiên cố. Ngoài các hệ thống tường lũy bao quanh, nghĩa quân còn đào hoạt loạt hầm chông dày đặc. Đặc biệt, căn cứ lại được cây rừng che khuất khiến cho Đồn Hố Chuối trở thành một căn cứ địa bất khả xâm phạm. Chính vì thế mà tại đây, vào đầu những ngày cuối năm 1890 đầu năm 1891, nghĩa quân Yên Thế dưới sự chỉ huy của Hoàng Hoa Thám với lực lượng chỉ khoảng 150 người, đã liên tiếp đánh bại bốn cuộc tấn công lớn của thực dân Pháp do các tướng Gôđanh, Tannơ, Mayơ rồi Phơrây chỉ huy cùng với 2.212 binh lính trang bị vũ khí hiện đại (gồm cả bộ binh, công binh và pháo binh). Như vậy nghĩa quân đã phải chiến đấu 1 chọi với gần 15 địch và đã chiến thắng oanh liệt trong 4 cuộc tấn công của Pháp vào đồn Hố Chuối 73 lính Pháp đã bị thương cùng với 26 tên đã vĩnh viễn nằm lại núi rừng Yên Thế.
Tinh thần chiến đấu dũng cảm của nghĩa quân, tài chỉ huy quân sự của tướng lĩnh cộng thêm sự phòng thủ kiên cố đã làm cho Hố Chuối trở thành một căn cứ vững chắc khiến cho kẻ thù khiếp đảm và phải thú nhận “Cái đồn lũy này quả xứng đáng với cái tên Đồn của thần chết mà nhân dân địa phương đã đặt cho.”
Hiện nay, Đồn Hố Chuối luôn là địa điểm căn cứ được Ban CHQS huyện chọn làm nơi tổ chức các đợt thi Hội thao Lực lượng vũ trang hàng năm với nội dung chủ yếu là bắn súng. Một vinh dự lớn đối với nhân dân các dân tộc huyện Yên Thế, Năm 2013, Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn và UBND tỉnh Bắc Giang đã lựa chọn đồn Hố Chuối là điểm tổ chức phát động Tết trồng cây “Đời đời nhớ ơn Bác Hồ” Xuân Quý Tỵ năm 2013, Chủ Tịch Nước Trương Tấn Sang đã tới dự phát động và trồng cây tại buổi lễ, để tạo cho đồn có phong cảnh rừng núi rậm rạp trở lại như ngày xưa. Tuy nhiên, những kiến trúc của đồn Hố Chuối như: Thành luỹ và những pháo đài ở các góc; Thành đắp hình chữ nhật chất liệu bằng đất lẫn đá và những lỗ châu mai; hệ thống giao thông hào chằng chịt đã không còn giữ được hiện trạng. Do vậy, điểm di tích này cần được các nhà quản lý duy tu và bảo tồn, để Hố Chuối giữ được những nét vốn có của mình và mãi xứng đáng với cái tên “Đồn thần chết”.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỒN PHỒN XƯƠNG
Trung tâm của khởi nghĩa Yên Thế là đồn Phồn Xương tại Cầu Gồ (Yên Thế). Đồn được Hoàng Hoa Thám cho xây dựng năm 1892, trấn giữ con đường độc đạo đi vào căn cứ nghĩa quân. Trước đồn là một hồ nước để bảo vệ mặt tiền đồn. Phía sau đồn nay còn di tích doanh trại, chiến lũy của nghĩa quân. Gần đồn Phồn Xương có phố Bà Ba - trước kia chính là nơi ở của vợ ba Hoàng Hoa Thám - bà Đặng Thị Nho còn gọi là bà Ba Cẩn - cũng là một tướng tài của nghĩa quân. Nơi đây còn ngôi mộ của bà Hoàng Thị Thế, con gái của Hoàng Hoa Thám.
Đồn Phồn Xương được xem là “đại bản doanh” của nghĩa quân ngày ấy, nơi Hoàng Hoa Thám và các tướng lĩnh như: Cai Thanh, Cả Trọng thường xuyên lưu trú, hoạt động.
Toàn bộ “Ban tham mưu” cùng lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa tập trung để điều hành, lãnh đạo nghĩa quân, tuyển chọn, luyện tập quân lính… Tại đây từng diễn ra nhiều hoạt động, sinh hoạt của nghĩa quân Yên Thế trong thời kỳ hoà hoãn lần thứ 2 (1897- 1909) như: thổi cơm thi, đấu vật, làm bánh, cưỡi ngựa bắn cung và các đêm hát xướng vui nhộn thu hút đông đảo nhân dân trong vùng đến dự. Sử cũ chép rằng, khi về Yên Thế tiếp kiến Hoàng Hoa Thám, chí sĩ Phan Bội Châu đã ngỡ ngàng, thảng thốt trước đồn Phồn Xương và nói rằng: “... Tôi hai lần tới đồn, xem khắp chung quanh, trâu cày từng đội, chim rừng quyện người, đàn bà trẻ con nhởn nhơ tiếng chày rậm rịch, có cái vẻ vui của những ngày đình đám hội hè mà không hề có tiếng thở than về chính quyền bạo ngược và mãnh hổ hại người. Tạo lập được một thế giới riêng biệt, thực là một nỗ lực riêng của tướng quân”.
Đồn Phồn Xương được đắp trên một dải đồi nhỏ đối diện với khu Đền Thề. Đây là khu đồn chính của nghĩa quân và cũng là đại bản doanh của Hoàng Hoa Thám từ 1901 - 1909. Đồn rộng khoảng hơn một mẫu, ngoài bao bọc hai vòng lũy được đắp dựa theo vòng đất đồi, chỗ dày 80cm, cao 4m. Phía trong tường lũy có ba cấp để bắn ở ba tư thế đứng, quỳ, nằm. Trên thân tường lũy có trổ lỗ châu mai. Đồn có ba cổng: cổng chính hướng đông, cổng phụ ở hướng na, hướng bắc đều thông vào rừng rậm xung quanh.
Phía trong có ụ chắn trổ lỗ châu mai và có trạm gác. Căn cứ Phồn Xương là trung tâm chỉ đạo đường lối chiến lược chiến thuật và tổ chức sản xuất, chiến đấu của nghĩa quân do Đề Thám chỉ huy. Tại đây hàng năm đều được tổ chức lễ hội thu hút đông đảo nhân dân trong vùng và các bản làng lân cận tham gia. Với bản chất là ngày hội cầu mùa, tại lễ hội Hoàng Hoa Thám còn tổ chức thêm các hoạt động như lập đàn làm lễ cầu siêu cho các vong hồn tử trận của nghĩa quân và nhân dân trong vùng, làm lễ phóng ngư, thả điểu thể hiện tinh thần tự do độc lập của nghĩa quân. Ngày nay, lễ hội Phồn Xương được gắn liền với Lễ hội Yên Thế với nhiều hoạt động phát huy tinh thần thượng võ của cha ông và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
ĐỘNG THIÊN THAI
Động Thiên Thai nay thuộc xã Hồng Kỳ Huyện Yên Thế có tổng diện tích trên 1 ha là một trong những điểm di tích đặc biệt thuộc quần thể di tích của nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. Tại đây nhân dân đã lập lên ngôi chùa để tôn thờ Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm - một danh nhân yêu nước tài hoa, nhiều công đức, đầy bản lĩnh mà những trang sử chống xâm lược thực dân những năm 90 của thế kỷ XIX không thể không nhắc đến tên ông.
Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm sinh năm 1875, mất năm 1929, ông được chọn là một trong 14 nhân vật lịch sử, được sử sách ca ngợi là thần đồng nổi tiếng. Xuất thân từ một gia đình nông dân quê ở Thái Bình, thuở nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh về tài đối đáp, ứng khẩu, làm thơ chữ Hán. Thấy vậy, Vua Tự Đức đã phải chu cấp tiền, của để nuôi dưỡng và ban cho Hiệu là Kỳ Đồng. Do được nhân dân khắp nơi ngưỡng mộ, tôn sùng ông như bậc chân nhân cứu thế tìm về quy phục, nên nhà nước bảo hộ toàn quyền từ Đông Dương đến các công sứ Thái Bình, Nam Định âm mưu lặng lẽ đối phó ông bằng cách bắt đi du học xã sứ để chặn đứng phong trào bạo loạn chống chính phủ thời bấy giờ.
Một người dù bị đưa sang Pháp quốc học hàng 10 năm trở về nhưng thực dân Pháp vẫn không khuất phục nổi, ông cũng là quân sư của phong trào Mạc Đĩnh Phúc và để gây dựng cơ sở cho phong trào khởi nghĩa ấy, ông đã rời quê hương Thái Bình chọn Yên Thế làm điểm dừng chân. Ông cho lập đồn điền xây dựng lên các ấp, khai khẩn đất đai,tích lũy hương thảo, chiêu mộ binh sỹ nhằm liên kết với nghĩa quân Hoàng Hoa Thám khởi binh khi có thời cơ. Trong thời kỳ xây dựng chợ Kỳ, Kỳ Đồng đã bí mật chỉ đạo nổi dạy cuộc khởi nghĩa vũ trang ở tỉnh Đồng bằng Băc bộ và bộ máy tham mưu đã được hình thành. Việc ông xuất hiện ở đây, đã góp phần củng cố lực lượng của nghĩa quân HH Thám. Nhằm động viên ý chí chống Pháp của nhân dân các tỉnh Đồng bằng và Trung du Bắc Kỳ, nên cuộc khởi nghĩa của ông đã nổi danh với tên gọi “Thứ nhất Ông Kỳ – Thứ nhì ông Thám”.
Ngày nay, với những ý nghĩa vô cùng to lớn ấy cùng với một số địa danh tên đất, tên làng và một số di tích còn để lại, năm 1994, Bộ VH thông tin đã ra QĐ công nhận và bảo tồn di tích lịch sử Động Thiên Thai Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm. Hằng năm, cứ vào ngày 23 tháng 2 âm lịch, nhân dân các dân tộc trong xã lại tụ tập về đây mở hội, thắp nén hương thơm để tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ đến công lao của Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm và nghĩa quân.
Nguồn: Ban quản lý di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám
NƠI ĐỀ THÁM SỐNG THỜI TRẺ
PHẦN MỘ NGƯỜI THÂN ĐỀ THÁM
QUẢNG TRƯỜNG HOÀNG HOA THÁM
Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp, thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, mái nhà chung của các Hội Văn học nghệ thuật cả nước. Liên hiệp gồm 74 tổ chức thành viên với trên 45.000 hội viên là văn nghệ sĩ thuộc các Hội Văn học nghệ thuật chuyên ngành Trung ương và các Hội Văn học nghệ thuật tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam triển khai thực hiện chương trình nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu và công bố tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam trên nền tảng cách mạng công nghiệp lần thứ tư nhằm góp phần cụ thể hóa việc thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” và Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị khóa X “về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới”, góp phần xây dựng, phát triển văn hóa, văn học nghệ thuật Việt Nam trước tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tiếp nhận, khai thác thông tin từ thành tựu của cách mạng công nghiệp lần thứ tư cho phát triển, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và văn học nghệ thuật hướng đến giá trị chân - thiện - mỹ.
Chương trình với mục tiêu chung là góp phần xây dựng hệ thống tư liệu và phổ biến các công trình, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị, ứng dụng các thành tựu của khoa học công nghệ, nhằm thực hiện có hiệu quả chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về văn hóa, văn học nghệ thuật nước nhà.
Các ấn phẩm kế thừa từ nguồn tư liệu các công trình, tác phẩm văn học nghệ thuật được nghiên cứu, khảo sát, sưu tầm của các nhà nghiên cứu dân tộc học, nhân học, văn hóa học, sử học…đã có để tổng hợp, sáng tạo và xây dựng thành hệ thống tư liệu đảm bảo tính tiện ích cho việc tra cứu, nghiên cứu và khẳng định giá trị bền vững.
Trong quá trình thực hiện, Ban Chỉ đạo mong nhận được ý kiến đóng góp của quý bạn đọc gần xa.
BAN CHỈ ĐẠO
Về vùng đất Yên Thế
Yên Thế gắn bó với Bắc Giang từ thời lập quốc. Thời Lý, nằm trong đất Lạng Châu, thời Trần mang tên là Yên Viễn thuộc Như Nguyệt Giang, thời Hồ chuyển sang phủ Lạng Giang và khi nhà Minh thống trị, bị đổi là huyện Thanh Yên.
Tên huyện Yên Thế được chính thức gọi vào thời Lê. Theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435) và Thiên Nam Dư hạ tập (1483), huyện có 47 xã. Trong Bản đồ Gia Long (1815), còn 41 xã, Các tổng trấn xã danh bị lâm (1819) ghi lại là 42 xã chia thành 8 tổng, không kể 3 xã phiêu bạt là Lí Cốt, Dĩnh Thép, Vạn Tân. Phan Huy Chú, trong Lịch triều hiến chương (Dư địa chí) vào năm 1821, cho rằng Yên Thế có 45 xã. Đại Nam nhất thống chí (1822), Bản đồ Đằng Khánh (1886) đều thống nhất ở con số 44 xã, 8 tổng. Do cắt bớt một số xã về Hiệp Hòa và Lạng Giang, nên năm 1893, Yên Thế chỉ còn 37 xã.
Suốt mấy thế kỉ dưới triều Lê, lị sở của huyện ở Lăng Cao rồi chuyển sang Hữu Mục. Năm 1832, Yên Thế nằm trong phủ Lạng Giang Năm 1864, sau khi đàn áp xong Cai Vàng, lị sở chuyển về Cao Thượng.
Đến năm 1866, phân phủ Lạng Giang giải tán, đạo Yên Thế thành lập, đóng lị sở ở Tỉnh Đạo. Đồng thời với việc thành lập tỉnh Bắc Giang, thực dân Pháp đã cắt bớt các xã Ngọc Cụ, Sơn Quả, Ngọc Thành của tổng Vân Cầu lập thành tổng Ngọc Thành của Hiệp Hòa, nhập thêm hai tổng Hương Vĩ (còn gọi là Bố Hạ), Hữu Thượng của huyện Hữu Lũng và tổng Ngọc Cục (trừ xã Mỏ Thổ đưa về tổng Thiết Sơn) của huyện Yên Dũng vào Yên Thế, mở rộng đáng kể diện tích của huyện. Ngày 24-12-1895, Yên Thế trở thành một Tiểu quân khu trong Đạo quan binh Yên Thế. Ngày 29-11-1899, Đạo quan binh giải tán, Yên Thế được nhập vào Bắc Giang. Đại lí Nhã Nam ra đời phụ trách công việc hành chính.
Các đơn vị địa lí hành chính của Yên Thế vẫn tiếp tục thay đổi. Tổng Yên Thế có 6 xã bị giải tán để nhập vào hai tổng Hữu Thượng và Nhã Nam. Năm 1903 cả huyện có 10 tổng, 55 xã. Sau năm 1909, Yên Thế đổi là châu rồi phủ, có 63 xã (1909) rồi 61 xã (1944).
Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Yên Thế là đơn vị hành chính cấp huyện gồm nhiều xã: Việt Hương (sau là 3 xã Hương Vĩ, Bố Hạ, Đồng Kì và thị trấn Bố Hạ, một phần xã Đông Sơn), Tam Hiệp (Đồng Vương, Tam Tiến, Phồn Xương, Tam Hiệp), Đồng Lạc (Đồng Lạc, Tân sỏi), Phúc Lộc (An Thượng), An Dương, Hợp Tiến (Nhã Nam, Tiến Thắng), Quang Trung (Lan Giới, Đại Hóa), Phúc Sơn (Phúc Sơn, Lan cốt), Cương Lập (Liên Sơn, Cao Thượng), Tân Trung, Hồng Kiều (Song Vân, Việt Ngoc, Ngọc Vân), Quế Nham, Ngọc Thiện, Ngọc Lí, Ngọc Châu…
Ngày 6-11-1957, Yên Thế chia làm hai vùng. Vùng Yên Thế Hạ gọi là Tân Yên, vùng Yên Thế Thượng giữ nguyên tên cũ. Với đơn vị 11 tổng (kể cả tổng Yên Thế), hai huyện đã chia thành 40 xã.
Nghị định số 532-TTG ngày 6-11-1957 của Thủ tướng Chính phủ: chia huyện Yên Thế thuộc tỉnh Bắc Giang ra làm hai huyện: Yên Thế và Tân Yên.
Về nguồn gốc dòng họ của Hoàng Hoa Thám
Năm 1962, nhà nghiên cứu Hoài Nam, trong một bài viết đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, cho biết Đề Thám sinh năm 1846, trước khi cải từ họ Trương sang họ Hoàng ông còn mang họ Đoàn. Kể từ đó, hầu hết các tài liệu viết về Đề Thám đều cho rằng ông gốc họ Trương, hồi bé tên Trương Văn Nghĩa (張文義), sau đổi thành Trương Văn Thám (張文探), quê ở xã Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên; sau di cư lên Sơn Tây (nay bao gồm một phần ngoại thành Hà Nội, một phần các tỉnh Phú Thọ, Hòa Bình, Tuyên Quang và toàn tỉnh Vĩnh Phúc), rồi đến Yên Thế (Bắc Giang). Cha ông là Trương Văn Thận và mẹ là Lương Thị Minh. Sinh thời, cha mẹ ông đều là những người rất trọng nghĩa khí; cả hai đều gia nhập cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Văn Nhàn, Nông Văn Vân ở Sơn Tây.
Gần đây, nhà nghiên cứu Khổng Đức Thiêm trong một bài viết công bố trên tạp chí Xưa và Nay đã căn cứ vào Đại Nam thực lục – Chính biên (Đệ nhị kỷ, các quyển CII, CXVIII, CXXIII, CLXII, CLXXIII, CLXXIV), Gia phả họ Bùi (Thái Bình) và Gia phả họ Đoàn (Dị Chế) cho biết Trương Thận (tức cha của Đề Thám) chỉ là biệt danh của một thủ lĩnh nông dân để nổi lên chống lại nhà Nguyễn, tên chính là Đoàn Danh Lại, người làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, bị anh em Bùi Duy Kỳ bắt giết đem nộp triều đình vào tháng 9 năm Bính Thân, Minh Mệnh thứ 17 (tháng 10 năm 1836). Cũng theo nhà nghiên cứu Khổng Đức Thiêm, Đoàn Danh Lại có hai con trai: con lớn tên là Đoàn Văn Lễ (sau cải là Trương Văn Leo, không rõ năm sinh), con thứ là Đoàn Văn Nghĩa (tức Trương Văn Nghĩa, tức Đề Thám sau này, sinh được mấy tháng thì bố mẹ bị giết hại). Luận điểm này được Khổng Đức Thiêm khẳng định lại trong tác phẩm Hoàng Hoa Thám (1836 – 1913).
Căn cứ vào ghi chép của Phan Bội Châu trong Chân tướng quân thì khi lưu lạc đến vùng Sơn Tây, Hoàng Hoa Thám được một gia đình họ Hoàng nhận làm con nuôi nên cải từ họ Đoàn hoặc họ Trương sang họ Hoàng. Khi được 6 tuổi thì mẹ mất, cha nuôi cũng mất, chỉ còn lại người chú là Đoàn Văn Thân (còn gọi là Trương Văn Thân hoặc Phó Quạt).
Về lịch sử các cuộc khởi nghĩa thế kỷ 19
Khởi nghĩa Dị Chế (1833-1836): Làng Dị Chế thế kỷ XIX khắp bốn bề đê vỡ, nhân dân đói khổ, lâm vào cảnh màn trời chiếu đất. Quan lại địa phương tắc trách, thờ ơ. Trước bối cảnh đó, đầu tháng 9- 1833, phụ thân của Hoàng Hoa Thám là Đoàn Danh Lại, còn gọi là Trương Thận, đã cùng với thủ lĩnh Hoàng Đức Thiềm phát động cuộc Khởi nghĩa Dị Chế, tập hợp toàn bộ dân chúng đói khổ do trận lụt Quý Tị để giành lại sự sống. Từ Tiên Lữ, phong trào phát triển và lan rộng ra các huyện Đông Yên, Thiên Thi. Nhằm bóp chết cuộc nổi dậy từ trong trứng nước, tỉnh thần Hưng Yên đã phái viên Quản cơ phụ trách cơ Hậu tiệp là Hoàng Văn Nho đem nhiều binh thuyền đi đánh dẹp. Tháng 6-1834, Đoàn Danh Lại đem lực lượng của mình cùng nhân dân hai thôn Long Tửu, Đông Xá thuộc huyện Đông Ngàn xây đắp và rào làng chiến đấu, giết chết Bố chánh tỉnh Bắc Ninh là Nguyễn Khắc Hài và nhiều quan quân khác.
Một thời gian sau, nghĩa quân hoạt động mạnh ở Vân Cầu (Yên Thế, 8-1834), Tiêu Sơn (Yên Phong, 3-1835). Sức mạnh của lực lượng nghĩa quân do Đoàn Danh Lại chỉ huy khiến cho Lãnh binh Bắc Ninh là Đào Văn Nghị, Phạm Văn Bính lúc nào cũng hoảng loạn rơi vào trạng thải thấy bò tưởng ngựa giặc, vội đi xin quân tiếp ứng chỉ mong được giữ voi để bảo toàn sinh mệnh. Còn Bố chánh Nguyễn Đăng Giai mới về trị nhậm ở Bắc Ninh phải tâu xin triều đình cho xây dựng các đồn phòng thủ đặt tại những nơi hiểm yếu thuộc các thôn An Vinh (Kim Hoa), Cổ Loa (Đông Ngàn), Phú Thượng (Gia Lâm), Đạo Sử (Lang Tài); mỗi đồn giao cho một Quản vệ trông coi với lực lượng đồn trú là 2 voi chiến 400- 500 biền binh.
Từ giữa năm 1835, Đoàn Danh Lại chuyển địa bàn hoạt động trở lại Hưng Yên, Hải Dương. Trong khi đang tập hợp lực lượng ở Hải Dương với tư cách là Phó hậu quân, tháng 12-1835, Đoàn Danh Lại bị Thị sai Chánh đội trưởng Bộ biền tỉnh Hải Dương là Nguyễn Văn Thanh bắt được, đem giam vào ngục.
Nhưng cũng như mấy lần trước, ông đã nhanh chóng tự cắt đinh, mở cũi, vượt qua hai lần tường đá, mình còn đeo gông, ra ngoài tiếp tục hoạt động.
Ra khỏi ngục tối Hải Dương, Đoàn Danh Lại đã lặn lội vượt sông Hồng lên mạn Vĩnh Tường (Sơn Tây) tiếp tục hoạt động trong lực lượng Nguyễn Văn Nhàn, một thời gian sau cùng Lê Khuông - một thầy đồ quê ở Cổ Nhuế (Từ Liêm - Hà Nội) - lặn lội lên vùng Sơn Âm (Phụng Hóa - Ninh Bình), căn cứ địa của các thủ lĩnh họ Quách người Mường. Từ mùa xuân năm 1836, căn cứ Sơn Âm liên tục bị quân đội triều đình tấn công, bao vây và chia cắt. Đoàn Danh Lại và Lê Khuông thoát khỏi sự truy bức, mỗi người một ngả.
Lê Khuông thì mai danh ẩn tích một thời gian dài mới tiếp tục hoạt động. Đoàn Danh Lại chọn Đông Ngàn, Gia Lâm làm nơi qua lại, thoắt ẩn, thoắt hiện, nay đánh vào làng này, mai khuấy động ở làng khác.
Tháng 10-1836, ông bị bắt và giết hại ở Gia Lâm (Bắc Ninh).
Như vậy, phụ thân của Hoàng Hoa Thám, tức Đoàn Danh Lại là người phát động và đồng lãnh đạo cuộc Khởi nghĩ Dị chế, kéo dài từ năm 1833 đến 1836.
Khởi nghĩa do Cao Bá Quát, Lê Duy Cử lãnh đạo (1854-1856). Năm 1854, ngay trên địa bàn Sơn Tây- nơi Hoàng Hoa Thám sống khi còn thơ, một cuộc khởi nghĩa lớn do Cao Bá Quát-Lê Duy Cự cầm đầu đã bùng phát mạnh mẽ, Cao Bá Quát sinh năm 1809, tự là Chu Thần, hiệu là Cúc Đường và Mẫn Hiên, nguyên quán làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, trấn Kinh Bắc (sau đổi là Bắc Ninh, nay thuộc ngoại thành Hà Nội), trú quán thôn Đình Ngang ở phía Cửa Nam thành Thăng Long, đến năm 1832 dời đến gần hồ Trúc Bạch, tỉnh thành Hà NộiGiữa năm 1843, ông về đến Đà Nẵng, làm việc ở bộ Lễ được một thời gian thì bị thải hồi.
Cuối năm 1847, ông được triệu trở lại Kinh, sung vào Hàn lâm viện nhưng do không được lòng các vị quan trong triều nên bị đổi ra Bắc Kì làm Giáo thụ ở phủ Quốc Oai tỉnh Sơn Tây. Được một thời gian, ông từ quan, đi khắp các tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh, Sơn Tây tập hợp lực lượng, mưu sự việc lớn.
Sau một thời gian lặn lội gây dựng phong trào, đến giữa năm 1854, bộ máy lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đã hình thành với Lê Duy Cự (tức Cả Đồng) làm Minh chủ, Thiên hạ Nguyên soái, Hoàng giang Chánh thống, Chánh giá Đại nhân; Cao Bá Quát làm Quốc sư cùng Nguyễn Văn Tuấn (Trung quân Đô thống), Hoàng Văn Nho (Trung quân Chánh tướng), Lê Văn Trường (Lãnh binh), Bạch Công Trân (Sơn dũng Cơ suất đội), Nguyễn Kim Thanh (Thượng thư Binh bộ), Nguyễn Văn Thực (Phó vệ), Nguyễn Văn Diễn (Tham tán), Nguyễn Văn Ngôn (Kiểm điểm), Hạ Văn Năng (Tham tri), Hoàng Ngọc Thanh (Trung úy), Nguyễn Văn Trung (Cai đội)…cũng đáp lời kêu gọi của Cao Bá Quát.
Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa chỉ tồn tại trong khoảng hai năm (1854-1856).
Khởi nghĩa Nhâm Tuất (1862) do Cai Vàng Nguyễn Văn Thịnh lãnh đạo (1862-1863). Cai Vàng (1800-1862/1863) tên thật là Nguyễn Văn Thịnh (阮文盛) hay Nguyễn Thịnh (阮盛), tục danh là Vàng, vì có thời làm cai tổng nên được gọi là Cai Vàng hay Cai Tổng Vàng. Năm 1862, lấy danh nghĩa "phù Lê", ông khởi binh chống lại triều đình Tự Đức ở vùng Bắc Ninh.
Đại Nam thực lục (Chính biên, Đệ nhị kỉ, Q.CXI) ghi về sự kiện này, cho biết: “Tỉnh Bắc Ninh có bọn cướp vài trăm tên đánh phá nha huyện Yên Thế, nhà tù phạm, đốt các công văn, đoạt lấy đồ kí, ấn kiếm phủ, huyện rồi rút vào vùng rừng núi Thái Nguyên, việc đến tai vua. Đồng Tri phủ Lạng Giang kiêm lí huyện vụ là Phạm Minh Duệ thí thự Huyện thừa là Lí Đăng Khoa đều lập tức phải cách nhưng được lưu lại làm việc nhận trách nhiệm đi bắt kẻ phạm. Bố chánh Nguyễn Khắc Hài, Án sát Trần Thế Nho và Lãnh binh Trần Đình Di đều giáng một cấp. Còn đồ kí và ấn kiếm bằng gỗ của phân phủ Lạng Giang, ấn kiếm bằng gỗ của huyện Yên Thế thì sai cho bộ Lễ theo у cách thức chế cấp”.
Sử sách không cho biết Cai Vàng chết lúc nào, nhưng căn cứ bài thơ của Vân Hồ làm năm Tự Đức thứ 16 (1863), thì ông đã chết vì trúng phải một viên đạn đại bác "vô tình", khi đang đóng quân ở tại đình làng Nhồi (tức làng Đình Bảng, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), để chuẩn bị tiến đánh thành Hà Nội. Cuộc Khởi nghĩa Nhâm Tuất kéo dài chỉ trên dưới 2 năm.
-Khởi nghĩa Ngô Xá do Quận Tường lãnh đạo (1866-1874)
Quận Tường tên thật là Nguyễn Văn Tường quê ở làng Châu, xã Ngô Xá, tổng Yên Lễ, huyện Yên Thế, sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo khổ.
Vào năm 1886, đáp lời kêu gọi của Quận Tường, nhiều nông dân dói rách của Yên Thế, Hữu Lũng, Bảo Lộc, Phượng Nhãn, Yên Dũng, Việt Yên, Hiệp Hòa và Phú Bình nô nức kéo về Ngô Xá, không phân biệt xuôi ngược, thành phần, cùng mặc một màu màu thiên thanh (quần áo, thắt lưng, khăn quấn, xà cạp).
Một số thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa Nhâm Tuất còn lại như Lê Duy Linh, Đồ Khang, Tuần Chinh, Quản Son, Cả Bắc, Ba Quý… cũng có mặt trong cuộc khởi nghĩa, khiến cho phạm vi hoạt động của phong trào mở rộng sang cả Kim Anh, Đa Phúc. Căn cứ của Quận Tường chuyển về Vệ Linh (Kim Anh). Trong 8 năm đứng lên dấy nghĩa (1866-1874), Quận Tường đã thể hiện đầy đủ phẩm chất của một dũng tướng nông dân có tài năng. Hạn chế trong cách nhìn của ông đối với tàn dư Thanh phỉ đã làm suy giảm sức mạnh chiến đấu của phong trào và là một bài học hết sức cần thiết cho sự mơ hồ về bản chất cực kì nguy hiểm của tất cả các loại giặc phương Bắc, kể cả lính chính quy lẫn thổ phỉ.
-Khởi nghĩa Ngọc Lí do Đại Trận lãnh đạo (1870-1875):
Đại Trận tên thật là Giáp Văn Trận, quê ở làng Lí, xã Ngọc Lí, tổng Ngọc Cục, sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo khổ, bị bọn cường hào hà hiếp, trong đó có tên Chánh Bảo. Không chịu khuất phục cường quyền, ông đã cùng em là Giáp Văn Cương (Đề Cương) nổi lên chiêu binh mãi mã để trả thù vào năm 1870.
Anh em Đại Trận đã tập hợp được nhiều thủ lĩnh thuộc các vùng Sơn Tây, Thái Nguyên vào Bộ chỉ huy, và bản thân Đại Trận được cử là Tiền quân Chánh thống tướng, còn gọi là Tiền quan Trận. Nguyễn Hữu Bình (Sơn Tây) là Hữu quân Chánh thống. Nguyễn Văn Hổ (Bắc Ninh) là Trung quân Phó Đề đốc. Đại Trận cùng với Nguyễn Hữu Bình, Nguyễn Đức Hoành, Đồng Văn Trung, Nguyễn Văn Hổ thảo hịch kêu gọi nhân dân ba tỉnh Sơn Tây, Thái Nguyên, Bắc Ninh hưởng ứng.
Khác với quan điểm của Quận Tường, Đại Trận đã cho xây dựng các căn cứ cố định ở Ngọc Lí và Vân Cầu, có doanh trại, kho lương, nơi rèn vũ khí. Bên cạnh các thủ lĩnh kể trên, cuộc khởi nghĩa Ngọc Lí còn có một đội ngũ thủ lĩnh trẻ như Thống Thao, Đốc Khang, Đề Cương và đặc biệt là Đề Dương.
Ngoài việc nhân dân vùng Ngọc Lí-Vân Cầu khẳng định danh xưng Đề Dương là chỉ Hoàng Hoa Thám, còn nhiều tài liệu cũng ghi rõ về Đề Dương khi tham gia vào cuộc khởi nghĩa Ngọc Lí do Đại Trận làm thủ lĩnh. Sách Bắc Giang địa chí, Trịnh Như Tấu viết rằng: “Lúc nhỏ nương nhờ Bá Phức và Thống Luận, thường gọi là Thắm. Nhớn lên lấy tên là Hoàng Hoa Thám, sau gọi là Đề Thám hay Đề Dương”.
Cuộc khởi nghĩa Ngọc Lí do Đại Trận-Đề Dương lãnh đạo tuy chỉ tồn tại có hơn 5 năm (1870-1875) nhưng đã để lại nhiều bài học và kinh nghiệm quý về các mặt xây dựng đồn lũy, xây dựng lực lượng vũ trang, phương châm tác chiến cũng như sẽ cung cấp cho cuộc khởi nghĩa Yên Thế sau này những thủ lĩnh có tài, thông thạo các phương thức hoạt động và tập hợp lực lượng, hiểu thấu địa hình, địa vật, dân tình cả một vùng rộng lớn Việt Yên, Hiệp Hòa, Kim Anh, Đa Phúc và Tam Đảo. Đó chính là các thủ lĩnh Đề Dương, Cai Biểu và Tổng Bưởi. Có mặt trong cuộc khởi nghĩa, Đề Dương được cử ra xây dựng căn cứ Ngọc Nham hỗ trợ cho các căn cứ khác trong địa bàn tổng Ngọc Cục- Vân Cầu và làm nơi chốt quân sẵn sàng cứu viện trong trường hợp nguy cấp.
Như vậy, từ 1870 đến 1875, Hoàng Hoa Thám đã tham gia cuộc khởi nghĩa Ngọc Lí, “Chưa đầy nửa năm đã được thăng lên chức Đầu mục. Một năm sau được thăng chức Bang tá, có thể tự chỉ huy được một cánh quân; gặp giặc giao chiến một mình, có thể đảm đương được một mặt phòng ngự. Chủ soái rất yêu tài năng của Tướng quân phong làm chức Đề đốc. Khi ấy danh tiếng của Hoàng Thám đã vang dậy.
Mỗi khi Tướng quân ra trận, phần nhiều lấy mưu trí thắng kẻ địch. Tướng quân có thể vào ngay chỗ hiểm hở để dò la tình hình địch, lại biết đánh vào những lúc địch bất ngờ, cho nên có thể lấy ít đánh nhiều. Tướng quân lại có tài bắn không sai một phát nào, quân giặc gặp phải là chạy dài vào bảo nhau tránh mũi quân của Tướng quân” (Phan Bội Châu. Toàn tập, Sđd, tr. 312-313).
-Khởi nghĩa do Hoàng Đình Kinh lãnh đạo (1882 – 1888):
Hoàng Đình Kinh (1830 – 1888), còn gọi là Cai Kinh, ông là một thủ lĩnh người Tày lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp trong vòng 7 năm (1882 – 1888) ở Lạng Giang.
Từ nhỏ, ông đã sớm biểu lộ nghĩa khí, thường bênh vực dân lành. Trong một lần, thổ phỉ nhà Thanh tràn sang cướp bóc, ông đứng ra phản kháng, bị chúng cắt đứt một bên vành tai. Lớn lên, ông tập hợp thanh niên trong vùng tập luyện võ nghệ, tổ chức đánh phỉ bảo vệ dân làng. Do uy tín của mình, ông được dân chúng cử làm cai tổng, nên thường được gọi là Cai Kinh.
Năm 1862, ông tham gia cuộc nổi dậy chống lại nhà Nguyễn của Cai Vàng. Sau khi lực lượng bị giải tán, ông sang Vân Nam (Trung Quốc) chiêu tập binh mã, rồi đem bộ hạ về nước cát cứ vùng rặng núi miền thượng du sông Thương, với căn cứ ở núi Đồng Nãi, kiểm soát một vùng rộng lớn ở phủ Lạng Thương.
Ông tổ chức đội quân rất có quy củ nên gây được thanh thế lớn. Bấy giờ, nhà Nguyễn mất hẳn Nam Kỳ vào tay người Pháp và đang hạ mình khi bị Pháp đe dọa ở Bắc Kỳ. Một mặt, triều đình chủ trương tránh cho quân chủ lực giao chiến với quân Pháp; mặt khác, chiêu dụ các đội quân cát cứ tấn công quân Pháp, đặc biệt là quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc, thậm chí cho quân Thanh vào tham chiến. Hậu quả của chính sách tai hại này là triều đình yếu thế về ngoại giao, mất quyền kiểm soát địa phương và làm mất lòng tin của dân chúng.
Người được lợi nhiều nhất là quân Pháp. Bất chấp chủ quyền của Đại Nam, tháng 6 năm 1883, quân Pháp ngang nhiên thực hiện Chiến dịch Bắc Kỳ nhằm chống lại các đội quân địa phương của Việt Nam, quân Cờ đen và đội quân Quảng Tây và Vân Nam của nhà Thanh, với mục tiêu chiếm đóng Bắc Kỳ và giữ vững sự bảo hộ của Pháp tại đó. Bấy giờ, Cai Kinh được triều đình chiêu dụ, phong chức Tri huyện Hữu Lũng, được tướng nhà Thanh cấp bằng Tán tương quân vụ, thường xuyên hợp quân đánh Pháp. Tháng 3 năm 1884, sau khi chiếm được thành Bắc Ninh, Pháp đưa một cánh quân định thừa thắng chiếm luôn Lạng Sơn, tuy nhiên khi tiến đến Hữu Lũng thì bị quân Cai Kinh phục kích chặn đánh quyết liệt nên phải rút về lại Bắc Ninh.
Ngay sau khi quân Pháp đánh chiếm Bắc Ninh, Phủ Lạng Thương, Kép và Tỉnh Đạo, thì Thân Văn Phức, Hoàng Văn Cạnh, Hoàng Bá San, Hoàng Điển Ân, Nguyễn Văn An, Đề Bảo, Dương Văn Sử và Hoàng Hoa Thám đã tới căn cứ được lập trong rặng Đồng Nai - nơi mà sau này đổi gọi là dãy núi Cai Kinh, đầu quân dưới trướng của viên Tri huyện yêu nước Hoàng Đình Kinh. Trước đó, đúng vào ngày quân Pháp hạ thành Bắc Ninh (12-3-1884, tức 15 tháng 2 năm Giáp Thân), Hoàng Hoa Thám đã cùng 50 trai tráng ở Dị Chế làm lễ xuất quân tại đền Vương rồi bí mật tới vùng Yên Thế. Số con em lên đường đợt này đã sát cánh cùng Hoàng Hoa Thám chiến đấu dẻo dai suốt một dải núi rừng Hữu Lũng, Yên Thế trong nhiều năm tiếp theo, lập được nhiều chiến tích vẻ vang.
Trong mấy năm tham gia cuộc khởi nghĩa do Cai Kinh lãnh đạo, Đề Thám-Bá Phức đã đóng góp nhiều tâm lực để xây dựng các đồn Đồng Trể (thành Cai Kinh), khu căn cứ Đằng Yên và Đồng Câu.
Cuối năm 1885, quân Pháp tăng cường đánh chiếm nhiều nơi của Lạng Sơn, nghĩa quân Cai Kinh chuyển vào vùng núi Tam Yên – tức Yên Vượng, Yên Sơn, Yên Thịnh của huyện Hữu Lũng. Suốt từ năm 1885 – 1886, các tướng của Cai Kinh là Cai Bình, Cai Hai (em ruột Cai Kinh), Hoàng Quế Thọ ở Bình Gia, Hoàng Thái Nam và Hoàng Thái Nhân ở Bắc Sơn... đã liên tục tập kích quân Pháp suốt từ phủ Lạng Thương, Mai Sao, Than Muội (Chi Lăng), Đồng Đăng (Thoát Lãng), Tam Keng (Bắc Sơn),... gây nhiều tổn thất nặng nề cho quân Pháp. Ngày 31 tháng 5 năm 1886, Cai Kinh đã dẫn 400 quân đi vây đánh đồn Than Muội, đồng thời phục kích đánh chặn quân Pháp từ Lạng Sơn xuống tiếp viện. Trung tá Dugenne bị phục kích chết trong chiến dịch nầy.
Năm 1887, quân Pháp mở cuộc tấn công lớn vào trung tâm nghĩa quân. Dựa vào địa thế hiểm trở, Cai Kinh đã đánh nhiều trận diệt nhiều sinh lực địch.
Quân Pháp đổi chiến thuật, mua chuộc chia rẽ nghĩa quân. Cuối năm 1887, Cai Hai, em ruột Cai Kinh, bị quân phản loạn ám sát. Quân Pháp cho đào mồ mả nhà Cai Kinh ném xuống sông Hóa làm cho Cai Kinh căm phẫn và đau buồn cực độ.
Tháng 6-1888, Phó lãnh binh Nam triều là Phạm Văn Khoa đem quân vây bắt được Cai Kinh ở thôn Bản Thí, gần biên giới Việt-Trung và nộp cho quân Pháp. Cai Kinh bị hành quyết vào ngày 6 tháng 7 năm 1888 theo lệnh của Phó Công sứ Pháp ở Lạng Sơn Servière. Cuộc khởi nghĩa đến đây gần như chấm dứt hoàn toàn.
Nguồn: Ban Quản lý di tích
Khu di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám thuộc thị trấn Phồn Xương, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang. Nơi đây gắn liền với chiến công vang dội của người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám - vị thủ lĩnh áo nâu - đã cùng nhân dân Yên Thế dựng cờ khởi nghĩa chống lại thực dân Pháp ngót 30 năm (1884 - 1913).
Đây là phong trào khởi nghĩa nông dân lớn nhất, dài nhất trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam ta trước khi có Đảng lãnh đạo.
Khu di tích lịch sử văn hoá về cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế đã tạo thành một quần thể di tích lịch sử có giá trị to lớn. Với 23 điểm di tích, hầu hết là những đồn lũy, đình, đền, chùa, miếu trải rộng trên địa bàn 4 huyện (Yên Thế, Tân Yên, Việt Yên và Yên Dũng). Khu di tích khởi nghĩa Yên Thế là bằng chứng thuyết phục cho tinh thần quả cảm, bất chấp hy sinh của nghĩa quân Đề Thám nhằm giành lại độc lập, tự do. Để ghi nhận, tôn vinh những giá trị và ý nghĩa đặc biệt đó, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với khu di tích này, trong đó huyện Yên Thế có 9 điểm gồm: đồn Phồn Xương, đồn Hố Chuối, chùa Lèo, đình Dĩnh Thép, chùa Thông, đồn Hom, động Thiên Thai, đền Cầu Khoai và Đền Thề. Trong đó, trung tâm của cuộc khởi nghĩa là Khu di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám thuộc thị trấn Phồn Xương, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang.
Nguồn: Ban Quản lý di tích
Khởi nghĩa Yên Thế được ví như bản hùng ca bất diệt. Phong trào khởi nghĩa Yên Thế, xét về mặt ý nghĩa và tác dụng của phong trào đối với lịch sử dân tộc Việt Nam, có một vị trí và vai trò vô cùng to lớn. Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế chống lại Thực dân pháp xâm lược diễn ra từ năm 1884 đến năm 1892 do người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) lãnh đạo. Với lối đánh du kích, mưu trí, dũng cảm, nghĩa quân Yên Thế dựa vào núi rừng hiểm trở để tổ chức nhiều trận đánh gan dạ và táo bạo, làm cho giặc Pháp phải chịu không ít những tổn thất nặng nề như các trận đánh; đồn Luộc Hạ, Hố Chuối, đồn Hom, đồn Phồn Xương…
Cũng trong cuộc khởi nghĩa này, Đề Thám đã chủ động kết hợp giữa đấu tranh vũ trang với đấu tranh chính trị và ngoại giao, buộc Pháp phải hai lần ký hoà hoãn với nghĩa quân. Sau quá trình xây dựng lực lượng, cuộc khởi nghĩa lan rộng trên các tỉnh trung du và thủ đô Hà Nội. Tuy nhiên, quân Pháp được trang bị vũ khí hiện đại tiến đánh nghĩa nghĩa quân, nghĩa quân Yên Thế dần tan rã và cuộc khởi nghĩa kết thúc vào năm 1913.
Cuộc khởi Nghĩa Yên Thế được đánh giá là cuộc khởi nghĩa có vũ trang lớn nhất, bền bỉ nhất, oanh liệt nhất trong lịch sử chống thực dân xâm lược trước khi có Đảng cộng sản lãnh đạo. Cuộc khởi nghĩa là một minh chứng đầy thuyết phục về sức mạnh tiềm tàng của nhân dân ta, đóng góp nhiều kinh nghiệm quý vào kho tàng lịch sử quân sự Việt Nam, đặc biệt là những nét độc đáo về chiến tranh du kích, về xây dựng lực lượng, căn cứ làng xã chiến đấu liên hoàn trên một địa bàn rộng khắp. Những di vật lịch sử đang hiện hữu tại Khu di tích Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế hôm nay đã góp phần minh chứng cho điều đó.
Nguồn: Ban Quản lý di tích
Côn Sơn - Kiếp Bạc nằm ở thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Đây là quần thể di tích lịch sử và danh thắng quốc gia đặc biệt, một vùng đất địa linh nhân kiệt, sơn thanh thủy tú, rồng chầu hổ phục, long phượng tường trình, nhiều cao nhân, đại sĩ quy về Côn Sơn tu luyện, cứu dân độ thế. Tam tổ Trúc Lâm dựng chùa cầu phúc; Thánh võ Hưng Đạo Đại Vương dựng phòng tuyến đánh giặc; Quan đại Tư Đồ Trần Nguyên Đán mở động Thanh Hư, lập đàn tinh Đẩu ở Ngũ Nhạc cầu cho giang sơn, xã tắc trường tồn; Thánh văn Nguyễn Trãi tàng ẩn Côn Sơn soạn Bình Ngô Sách… Non thiêng vẫn đấy, di tích không mờ, biết bao quân vương, anh hùng hào kiệt nghiêng mình trước Côn Sơn hùng vĩ, Kiếp Bạc uy linh, Ngũ Nhạc kỳ bí. Sách “Chí linh phong vật chí” miêu tả về vùng đất Côn Sơn - Kiếp Bạc: “Mạch tự Huyền Đinh, thế ngăn Đông Bắc, bốn phương quy phục, núi sông kỳ hình, kỳ dạng, long bàn, hổ cứ như muôn quân, nghìn tướng chầu về…ở đất này sẽ hưởng phúc muôn đời…”.
Thắng cảnh Côn Sơn được tạo bởi 2 mạch núi linh thiêng là Ngũ Nhạc trấn mặt bắc và Kỳ Lân ngự ở phía nam. Hai mạch núi này bắt nguồn từ dãy Yên Tử và Huyền Đinh đột khởi mà thành. Nơi đây trời đất giao hòa, khí thiêng ngùn ngụt; chùa Côn Sơn uy linh. Đây là chốn tổ Phật giáo Trúc Lâm. Năm 1330, Đệ Tam Thánh Tổ Huyền Quang mở rộng chùa, bình đồ kiến trúc nội công ngoại quốc, các công trình xây dựng từ hồ Bán Nguyệt lên đỉnh núi Côn Sơn. Dưới các triều đại phong kiến, chùa Côn Sơn luôn được xếp là “Đại danh lam cõi đất bắc” và đặc biệt quan tâm trùng tu, tôn tạo nơi đây trở thành nơi Quốc tự linh thiêng.
Đền Kiếp Bạc nằm ở trung tâm thung lũng dãy núi Rồng của vùng đất Vạn Kiếp xưa. Trần Hưng Đạo vị anh hùng kiết xuất của dân tộc đã về Vạn Kiếp lập phủ đệ và phòng tuyến quân sự chống quân Mông Nguyên. Trong 3 lần kháng chiến chống quân xâm lược, vùng Vạn Kiếp đã diễn ra nhiều trận đánh quyết định dành thắng lợi với những sự kiện quan trọng như Hội nghị Bình Than năm 1282, chiến thắng Vạn Kiếp tháng 6 năm 1285… những chiến công ấy gắn liền với tên tuổi người anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo - vị tổng chỉ huy của quân dân Đại Việt. Đất nước thanh bình, Trần Hưng Đạo về sống tại Vạn Kiếp. Sau khi mất, với lòng tôn kính, nhân dân lập đền thờ và suy tôn là Đức Thánh Trần. Đền Kiếp Bạc ngày nay vẫn mang nét thâm nghiêm cổ kính, là tông miếu linh thiêng của xã tắc, là nơi "Quốc tế ban ân".
Trải qua trên 700 năm tồn tại và phát triển, Côn Sơn - Kiếp Bạc vẫn lưu giữ các công trình nổi tiếng, chốn thờ tự thiêng liêng như chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, đền Nguyễn Trãi, đền thờ quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, Ngũ Nhạc linh từ cùng hệ thống văn bia, hoành phi câu đối, các khoa cúng, các kinh sách Phật giáo cổ... Đây là những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị về chính trị, văn hóa, tôn giáo, kinh tế - xã hội, quân sự và giáo dục… góp phần minh chứng cho sự tồn tại và phát triển của nền văn minh Đại Việt qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Hàng năm, tại Côn Sơn - Kiếp Bạc có hai kỳ lễ hội truyền thống, lễ hội mùa xuân tưởng niệm ngày viên tịch của Thiền sư Huyền Quang (diễn ra từ ngày 16 đến 23 tháng Giêng âm lịch), lễ hội mùa thu diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 8 âm lịch nhằm tưởng niệm ngày mất của anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (20 tháng 8 âm lịch); anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi (16 tháng 8 âm lịch). Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc có quy mô rộng lớn, trải qua nhiều thế kỷ đã trở thành lễ hội truyền thống không thể thiếu trong đời sống tâm linh của dân tộc. Lễ hội với nhiều hình thái văn hoá phi vật thể đặc sắc được trình diễn như: Tế lễ, rước bộ, rước thuỷ, lễ mộc dục (tắm tượng), lễ đàn Mông Sơn thí thực, tế trời đất trên núi Ngũ Nhạc, lễ Liên hoa hội thượng, diễn xướng hầu Thánh, lễ cầu an, hội hoa đăng trên sông Lục Đầu, thi làm bánh, hội chợ và nhiều trò chơi dân gian như: Đua thuyền, vật võ, rối nước, thi gói bánh chưng, giã bánh giầy, hội thi Pháo đất... Năm 2012, lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Với những giá trị văn hóa lịch sử đặc sắc cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, tươi đẹp, Côn Sơn - Kiếp Bạc luôn là điểm tham quan, chiêm bái lý tưởng. Ngày nay, được sự quan tâm của đồng bào cả nước, sự giúp đỡ nguồn lực đầu tư của Chính phủ, các bộ ngành trung ương… khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc trở thành khu du lịch trọng điểm của đất nước, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái, tri ân các bậc thánh nhân, anh hùng dân tộc đã có công với quốc gia, dân tộc
Ngày 28/9 (16/8 Âm lịch) bắt đầu khai hội đền Kiếp Bạc tại khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc tỉnh Hải Dương nhằm tưởng nhớ 715 năm ngày mất của vị anh hùng dân tộc Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn. Đây là khu di tích xếp hạng Quốc gia đặc biệt đang trong lộ trình hoàn chỉnh hồ sơ, đề nghị UNESCO công nhận Di sản Văn hóa thế giới.
Côn Sơn - Kiếp Bạc là khu di tích lịch sử đặc biệt quan trọng của quốc gia. Nói tới Côn Sơn là nói tới mảnh đất lịch sử lâu đời, một trong những trung tâm của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - thiền phái mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.
Côn Sơn - Kiếp Bạc là vùng đất có bề dày văn hóa hiếm có. Ở đây, văn hóa Phật giáo - Nho giáo và Lão giáo cùng tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ, tất cả đều thấm đẫm bản sắc văn hóa Việt, hiện hữu trên mỗi công trình, từng chi tiết kiến trúc”.
Quần thể di tích Côn Sơn Kiếp Bạc là một trong các Di tích quốc gia đặc biệt quan trọng của Việt Nam, thuộc địa bàn thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Vậy Côn Sơn Kiếp Bạc có gì hay : đây là quần thể kiến trúc cổ kính với quy mô rất bề thế và nổi tiếng, lại có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp.
Bao gồm các di tích lịch sử liên quan đến những chiến công lẫy lừng trong 3 lần quân dân thời Trần đánh thắng quân xâm lược Nguyên Mông thế kỷ 13, và trong cuộc kháng chiến 10 năm của nghĩa quân Lam Sơn chống quân Minh ở thế kỷ 15. Côn Sơn Kiếp Bạc gắn liền với thân thế, sự nghiệp của Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo, hai vị anh hùng dân tộc kiệt xuất đã làm rạng rỡ non sông đất nước, cùng nhiều vị danh nhân văn hóa khác.
Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp, thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, mái nhà chung của các Hội Văn học nghệ thuật cả nước. Liên hiệp gồm 74 tổ chức thành viên với trên 45.000 hội viên là văn nghệ sĩ thuộc các Hội Văn học nghệ thuật chuyên ngành Trung ương và các Hội Văn học nghệ thuật tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam triển khai thực hiện chương trình nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu và công bố tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam trên nền tảng cách mạng công nghiệp lần thứ tư nhằm góp phần cụ thể hóa việc thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” và Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị khóa X “về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới”, góp phần xây dựng, phát triển văn hóa, văn học nghệ thuật Việt Nam trước tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tiếp nhận, khai thác thông tin từ thành tựu của cách mạng công nghiệp lần thứ tư cho phát triển, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và văn học nghệ thuật hướng đến giá trị chân - thiện - mỹ.
Chương trình với mục tiêu chung là góp phần xây dựng hệ thống tư liệu và phổ biến các công trình, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị, ứng dụng các thành tựu của khoa học công nghệ, nhằm thực hiện có hiệu quả chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về văn hóa, văn học nghệ thuật nước nhà.
Các ấn phẩm kế thừa từ nguồn tư liệu các công trình, tác phẩm văn học nghệ thuật được nghiên cứu, khảo sát, sưu tầm của các nhà nghiên cứu dân tộc học, nhân học, văn hóa học, sử học…đã có để tổng hợp, sáng tạo và xây dựng thành hệ thống tư liệu đảm bảo tính tiện ích cho việc tra cứu, nghiên cứu và khẳng định giá trị bền vững.
Trong quá trình thực hiện, Ban Chỉ đạo mong nhận được ý kiến đóng góp của quý bạn đọc gần xa.
BAN CHỈ ĐẠO